Mazingira ya Shuleni
Senior 1 · Kiswahili
Mazingira ya Shuleni
Lesson 3 of 4
25 min
Shule haiendeshwi na walimu peke yao. Kuna watu wengi wanaofanya kazi ili wanafunzi wasome vizuri. Katika somo hili utasoma kuhusu wafanyakazi wa shule na kazi zao, utajifunza kusema kitu ambacho mtu hafanyi (wakati uliopo, tungo kanushi), kuandika wingi wa majina ya watu, na kuuliza kwa nani (who).
In English: school staff and their jobs; negative present tense (“she does not teach”); plurals of nouns for people (mwalimu, walimu); and the question word “nani”.
Wanafunzi wa kidato cha kwanza B waliandika habari hii kwa ajili ya gazeti la ukutani la shule.
Shule yetu ina wafanyakazi wengi. Kila mmoja ana kazi yake.
Mkuu wa shule anaongoza shule. Yeye hafundishi masomo mengi, lakini anasimamia walimu na wanafunzi wote.
Walimu wanafundisha masomo darasani. Wanasahihisha kazi za wanafunzi na wanatoa ushauri.
Mkutubi anatunza vitabu katika maktaba. Anawasaidia wanafunzi kupata vitabu wanavyohitaji.
Wapishi wanapika chakula cha mchana jikoni. Hawapiki chakula cha usiku kwa sababu shule yetu ni ya kutwa; wanafunzi wanarudi nyumbani jioni.
Mlinzi analinda lango usiku na mchana. Mgeni haingii bila ruhusa.
Muuguzi anawatibu wanafunzi wagonjwa katika zahanati ndogo ya shule.
Mhasibu anapokea ada ya shule na anatunza fedha.
Wasafishaji wanasafisha ofisi, vyoo na mazingira ya shule.
Sisi wanafunzi hatupiki wala hatulindi lango, lakini tunawaheshimu wafanyakazi wote. Tunasafisha darasa letu kila Ijumaa.
Imeandikwa na Ganzaa.
In English: an S1 class describes the staff of their day school: head teacher, teachers, librarian, cooks, guard, nurse, bursar and cleaners, and what each one does and does not do.
| Umoja | Wingi | Kazi yake | English |
|---|---|---|---|
| mkuu wa shule | wakuu wa shule | kuongoza na kusimamia shule | head teacher |
| mwalimu | walimu | kufundisha na kusahihisha | teacher |
| mkutubi | wakutubi | kutunza vitabu vya maktaba | librarian |
| mpishi | wapishi | kupika chakula | cook |
| mlinzi | walinzi | kulinda lango na mali ya shule | guard |
| muuguzi | wauguzi | kuwatibu wagonjwa | nurse |
| mhasibu | wahasibu | kupokea na kutunza fedha | bursar, accountant |
| msafishaji | wasafishaji | kusafisha | cleaner |
| katibu | makatibu | kuandika barua na kupokea wageni | secretary |
| dereva | madereva | kuendesha gari la shule | driver |
Maneno mengine: kusimamia (to supervise), kusahihisha (to mark, correct), ushauri (advice), ruhusa (permission), zahanati (clinic), ada ya shule (school fees), shule ya kutwa (day school), shule ya bweni (boarding school).
Tungo kanushi ni sentensi ya kukataa (negative). Linganisha:
| Nafsi | Kukubali | Kukanusha |
|---|---|---|
| mimi | ninasoma | sisomi |
| wewe | unasoma | husomi |
| yeye | anasoma | hasomi |
| sisi | tunasoma | hatusomi |
| ninyi | mnasoma | hamsomi |
| wao | wanasoma | hawasomi |
Hatua tatu za kukanusha:
Tahadhari: vitenzi vinavyoishia kwa -e, -i au -u (vingi vina asili ya Kiarabu) havibadilishi irabu ya mwisho: anajibu → hajibu; anasafiri → hasafiri; anafikiri → hafikiri.
Grammar note: in the negative present, -na- disappears and final -a becomes -i: anapika (she is cooking) → hapiki (she is not cooking).
Majina mengi ya watu yako katika ngeli ya A-WA (M-WA). Umoja huanza na m-, mw- au mu-; wingi huanza na wa-:
Majina mengine ya watu hayaanzi na m-: rafiki → rafiki (hayabadiliki), dereva → madereva, katibu → makatibu. Hata hivyo, kitenzi bado hutumia a- na wa-: Dereva anaendesha. Madereva wanaendesha.
Nani maana yake ni “who”. Linaweza kukaa mwanzoni mwa swali au baada ya kitenzi:
Kumbuka hadithi Ninapenda kusoma!: “Nimsomee nani?” (Whom shall I read to?)
Swali: (a) Kanusha: Mlinzi anapika chakula. (b) Andika swali kwa kutumia “nani”, ambalo jibu lake ni Mlinzi analinda lango.
Jibu: (a) Mlinzi hapiki chakula. Ukanushi wa nafsi ya tatu ni ha-, -na- imeondoka, na pika imekuwa piki. (b) Nani analinda lango?
Tip
Kanuni ya kukanusha wakati uliopo: NA inaondoka, A inakuwa I.
anasoma → hasomi; tunapika → hatupiki; wanafundisha → hawafundishi.
Watu: m-pishi → wa-pishi; mw-alimu → w-alimu.
Jibu: Kwa sababu shule ni ya kutwa; wanafunzi wanarudi nyumbani jioni.
Jibu: Mhasibu anapokea ada ya shule.
Jibu: (a) Sisomi gazeti. (b) Wanafunzi hawapiki. (c) Hamsafishi ofisi. (d) Hajibu swali (kitenzi jibu huishia kwa -u, hakibadiliki).
Jibu: (a) Wapishi wanapika. (b) Wauguzi wanatibu wagonjwa.
Jibu: (a) Nani anatunza vitabu? (b) Unaitwa nani? (au: Jina lako ni nani?)
Mfano wa jibu: Mlinzi analinda lango. Yeye hafundishi. Mpishi anapika uji asubuhi. Yeye hasahihishi madaftari. Mkutubi anapanga vitabu. Yeye hapiki chakula.
Muhtasari (summary)
Sources and credits
Kusoma: “Wafanyakazi wa shule yetu”: Imeandikwa na Ganzaa (Written by Ganzaa).
Picha: Gukosora abanyeshuri.jpg, Nkurunziza21, Wikimedia Commons, leseni CC0.
Msamiati, maelezo ya sarufi, mazoezi na maswali ya tathmini: Imeandikwa na Ganzaa (Written by Ganzaa).
