Familia na mifugo ya nyumbani: ngeli ya A-WA na vivumishi vya kumiliki

1Kwa nini somo hili ni muhimu

Familia ni watu wa kwanza tunaowajua: wazazi, ndugu, babu na bibi. Familia nyingi za Rwanda pia hufuga wanyama nyumbani: ng'ombe, mbuzi, kuku na sungura. Katika somo hili utajifunza majina ya uhusiano wa kifamilia na ya mifugo, utakumbuka ngeli ya A-WA, na utajifunza vivumishi vya kumiliki (possessives): wangu, wako, wake, wetu, wenu, wao.

In English: family words (including uncle, aunt and cousin, which Kiswahili names more precisely than English), home animals, the A-WA class for people and animals, and how to say my, your, his, her, our and their.

2Kusoma (1): Familia yangu

Jina langu ni Keza. Familia yetu ina watu sita: baba yangu, mama yangu, kaka yangu, dada zangu wawili na mimi. Baba yangu ni fundi seremala, na mama yangu ni muuguzi. Kaka yangu anaitwa Kagabo; yeye ni mkubwa kuliko mimi. Dada zangu ni wadogo.

Babu yetu na bibi yetu wanaishi kijijini, katika Wilaya ya Nyamasheke. Wao ni wakulima na wafugaji. Wana ng'ombe wawili, mbuzi watano na kuku wengi. Ng'ombe wao mmoja ana ndama mdogo.

Mama yangu ana kaka mmoja; yeye ni mjomba wangu. Baba yangu ana dada mmoja; yeye ni shangazi yangu. Watoto wa shangazi yangu ni binamu zangu. Kila likizo, binamu zangu wanakuja kwetu, na tunacheza pamoja.

Imeandikwa na Ganzaa.

In English: Keza's family has six people. Her grandparents farm and keep cattle, goats and chickens in Nyamasheke. Her mother's brother is her “mjomba”, her father's sister is her “shangazi”, and their children are her cousins (“binamu”).

3Kusoma (2): Likizo kwa bibi (sehemu za hadithi)

Odongo na Apiyo waliishi mjini na baba yao. Walisubiri likizo kwa hamu. Siyo tu kwa shule kufungwa, bali ni kwa sababu walienda kumtembelea bibi yao. Aliishi katika kijiji cha uvuvi karibu na ziwa kubwa.

(...) Baba aliwaamsha Odongo na Apiyo walipofika kijijini. Walimkuta bibi yao, Nyar-Kanyada, akipumzika kwenye mkeka chini ya mti. (...)

Odongo na Apiyo walimsaidia bibi yao na kazi za nyumbani. Walichota maji na kuokota kuni. Walikusanya mayai ya kuku na kuchuma mboga za majani kutoka kwenye bustani. (...)

Asubuhi moja, Odongo aliwapeleka ng'ombe wa bibi yake malishoni. Wakakimbilia ndani ya shamba la jirani. Mwenye shamba alikasirishwa sana na Odongo. Akatishia kuwazuia ng'ombe kula mimea yake. Tangu siku hiyo, Odongo alihakikisha kwamba ng'ombe hawaingii matatani tena. (...)

Baba yao alipokuja kuwachukua, hawakutaka kuondoka. Walimuomba Nyar-Kanyada aende nao mjini. Alitabasamu na kusema, “Nimezeeka, siyawezi ya mjini. Nitasubiri mje kijijini kwangu tena.” Odongo na Apiyo walimkumbatia kwa pamoja na kumuaga.

Hadithi ya Violet Otieno, tafsiri ya Kiswahili ya Brigid Simiyu (African Storybook, CC BY 4.0). Ganzaa imechagua sehemu za hadithi; (...) inaonyesha mahali sehemu iliachwa.

In English: Odongo and Apiyo spend the holidays with their grandmother in a fishing village. They help with the chores, and one day Odongo lets the cows stray into a neighbour's field. At the end they do not want to leave. (The story is told in the past tense, which you will study later; here, look at the family words and the possessives.)

Maneno: likizo (holiday), kwa hamu (eagerly), uvuvi (fishing), mkeka (mat), wajukuu (grandchildren), kuni (firewood), malishoni (to the pasture), matatani (into trouble), kumkumbatia (to hug), kumuaga (to say goodbye to).

4Msamiati

Uhusiano wa kifamilia

Mifugo ya nyumbani

5Sarufi (1): ngeli ya A-WA

Ngeli ya A-WA ina majina ya viumbe hai: watu na wanyama. Kiambishi cha kitenzi ni a- (umoja) na wa- (wingi):

Angalia: kaka, kuku na ng'ombe hayabadiliki katika wingi, lakini kitenzi kinabadilika. Kwa hiyo tunajua umoja au wingi kwa kitenzi.

6Sarufi (2): vivumishi vya kumiliki

Kivumishi cha kumiliki (possessive) kinaonyesha kitu ni cha nani. Mizizi ni sita:

Katika A-WA, umbo ni lilelile kwa umoja na wingi: mtoto wangu, watoto wangu; mbuzi wetu (mmoja au wengi); mjukuu wake, wajukuu wake.

Majina ya ukoo: baba yangu, dada zangu

Majina ya ukoo kama baba, mama, kaka, dada, babu, bibi, shangazi na neno rafiki huchukua y- katika umoja na z- katika wingi: baba yangu, mama yake, bibi yao, dada zangu, binamu zangu, rafiki zetu. Lakini kitenzi bado ni cha A-WA: Dada zangu wanasoma. Bibi yao anaishi kijijini.

Grammar note: for most people and animals use w- (mtoto wangu, ng'ombe wetu). For family words like baba, mama, dada and for rafiki, use y- for one and z- for many (dada yangu, dada zangu).

Mfano uliofanyiwa kazi

Swali: Andika katika wingi: Kaka yangu analisha kuku wetu.

Jibu: Kaka zangu wanalisha kuku wetu. Kaka yangu ni jina la ukoo, kwa hiyo yangu inakuwa zangu; kitenzi a- kinakuwa wa-; kuku wetu haibadiliki, kwa sababu katika A-WA wetu ni sawa kwa umoja na wingi.

Mazoezi (jibu liko chini ya kila swali)