Mazingira ya Hospitalini
Senior 1 · Kiswahili
Mazingira ya Hospitalini
Lesson 2 of 4
25 min
Ili kueleza tatizo la afya, lazima ujue majina ya sehemu za mwili na ya magonjwa ya kawaida. Pia muuguzi atakuuliza maswali kama Mguu upi unauma? Mikono mingapi? Maswali haya yanatumia vivumishi vya kuuliza.
Katika somo hili utasoma kuhusu mwili na magonjwa ya kawaida, utajifunza msamiati wake, na utajifunza ngeli ya U-I (mkono, mikono) pamoja na vivumishi vya kuuliza -pi, -ngapi, gani.
In English: parts of the body, common diseases, the U-I noun class (m- and mi- nouns) and the question words which?, how many?, what kind?
Mwili wa binadamu una sehemu nyingi, na kila sehemu ina kazi yake. Tunaona kwa macho, tunasikia kwa masikio, tunanusa kwa pua na tunaonja kwa ulimi. Meno hutafuna chakula, na tumbo hukisaga. Moyo husukuma damu mwilini mwote, na mapafu hutusaidia kupumua. Mikono hushika vitu, na miguu hutubeba tunapotembea.
Mwili ukiingiliwa na vijidudu, tunaugua. Magonjwa mengi ya kawaida nchini kwetu yanaweza kuzuiwa kwa usafi, chakula bora, chanjo na vyandarua. Jedwali hili linaonyesha baadhi ya magonjwa, dalili zake na njia za kujikinga.
| Ugonjwa | Dalili | Kinga |
|---|---|---|
| malaria | homa, baridi, maumivu ya kichwa | kulala chini ya chandarua |
| kipindupindu | kuhara sana, kutapika | kunywa maji safi yaliyochemshwa, kunawa mikono |
| kifua kikuu | kukohoa kwa zaidi ya wiki mbili | chanjo, hewa safi, kupima mapema |
| surua | homa, vipele mwilini, macho mekundu | chanjo |
| minyoo | maumivu ya tumbo | kunawa mikono, kuvaa viatu, kuosha matunda |
Habari na jedwali: Imeandikwa na Ganzaa. Ukiona dalili hizi, nenda kwenye kituo cha afya.
| Umoja | Wingi | English | Umoja | Wingi | English |
|---|---|---|---|---|---|
| kichwa | vichwa | head | mkono | mikono | arm, hand |
| jicho | macho | eye | kidole | vidole | finger, toe |
| sikio | masikio | ear | kifua | vifua | chest |
| pua | pua | nose | tumbo | matumbo | stomach |
| mdomo | midomo | mouth, lip | mgongo | migongo | back |
| jino | meno | tooth | mguu | miguu | leg, foot |
| ulimi | ndimi | tongue | goti | magoti | knee |
| shingo | shingo | neck | moyo | mioyo | heart |
| bega | mabega | shoulder | pafu | mapafu | lung |
| Neno | English | Neno | English |
|---|---|---|---|
| ugonjwa (magonjwa) | disease | dalili | symptom |
| kuugua | to fall ill | kinga | prevention, protection |
| homa | fever | kikohozi; kukohoa | cough; to cough |
| mafua | cold, flu | kuhara (pia: kuharisha) | to have diarrhoea |
| kutapika | to vomit | kichefuchefu | nausea |
| kipindupindu | cholera | kifua kikuu | tuberculosis (TB) |
| surua | measles | minyoo | worms |
| vijidudu | germs | vipele | rash, spots |
Angalia nomino hizi kutoka kwenye habari: mkono → mikono, mguu → miguu, moyo → mioyo, mwili → miili. Nomino za ngeli hii huanza na m- (au mw-) katika umoja, na mi- katika wingi. Kiambishi cha kitenzi ni u- kwa umoja na i- kwa wingi:
| Umoja | Wingi |
|---|---|
| Mkono wangu unauma. | Mikono yangu inauma. |
| Mguu wa kushoto umevimba. | Miguu imevimba. |
| Moyo unasukuma damu. | Mioyo inasukuma damu. |
Upatanisho mwingine: kumiliki wangu (umoja) na yangu (wingi); kivumishi mkono mrefu, mikono mirefu; kuonyesha huu, hii. Nomino nyingine za U-I: mti, mto, mlango, mji, mfuko, mkoa.
Grammar note: U-I nouns start with m- (one) and mi- (many). The verb takes u- for one and i- for many: mkono unauma, mikono inauma.
| Kivumishi | Maana | Umoja (U-I) | Wingi (U-I) |
|---|---|---|---|
| -pi? | which? | mkono upi? | mikono ipi? |
| -ngapi? | how many? | (hakuna) | mikono mingapi? |
| gani? | what kind? which? | mkono gani? | mikono gani? |
| -a nani? | whose? | mkono wa nani? | mikono ya nani? |
Mgonjwa: Mguu unaniuma.
Muuguzi: Mguu ___ unakuuma, wa kulia au wa kushoto?
Jibu: Mguu upi unakuuma? Muuguzi anataka kujua ni mguu mmoja kati ya miwili (which?). Mguu ni U-I umoja, kwa hiyo -pi inakuwa upi.
Tip
Kidokezo: Kwa U-I, fikiria jozi u na i: mkono upi unauma? → mikono ipi inauma?
-pi = which (hufuata ngeli); -ngapi = how many (wingi tu); gani = what kind (haibadiliki).
Jibu: Moyo husukuma damu mwilini mwote; mapafu hutusaidia kupumua.
Jibu: Homa, vipele mwilini au macho mekundu. Kinga ni chanjo.
Jibu: Mikono yangu mirefu inauma.
Jibu: (a) ipi (b) vingapi (c) gani
Jibu: Mioyo yao inapiga haraka. (Mioyo ni wingi wa U-I: yao na i-.)
Mfano wa jibu: Mikono yangu inashika kalamu. Miguu yangu inanibeba kwenda shuleni. Moyo wangu unasukuma damu. Mgongo wangu unauma nikibeba mzigo mzito. Midomo yangu inatabasamu nikiwaona marafiki zangu.
Muhtasari (summary)
Sources and credits
Maandishi yote ya somo hili (habari “Tuutunze mwili wetu”, jedwali la magonjwa, msamiati, maelezo ya sarufi, mazoezi na maswali ya tathmini): Imeandikwa na Ganzaa (Written by Ganzaa). Hakuna chanzo cha nje kilichotumiwa.
