Mazingira ya Hospitalini
Senior 1 · Kiswahili
Mazingira ya Hospitalini
Lesson 3 of 4
25 min
Ni bora kuzuia ugonjwa kuliko kuutibu. Ukijua kwa nini tunanawa mikono, tunachemsha maji na tunalala chini ya chandarua, utazifuata tabia hizi kila siku na kuwaeleza wengine.
Katika somo hili utasoma habari kuhusu malaria na usafi, na utajifunza kuuliza sababu kwa kwa nini? na kwa sababu gani?, na kujibu kwa kwa sababu, kwa kuwa na ili.
In English: hygiene and disease prevention, asking “why?” and answering with because and so that.
Malaria ni ugonjwa wa kuambukiza unaoenezwa na mbu jike wa jamii ya Anopheles. Mbu huyu akimng'ata mtu mwenye malaria, huchukua vimelea vya ugonjwa pamoja na damu. Baadaye, akimng'ata mtu mwingine, humwambukiza vimelea hivyo.
Dalili za malaria ni pamoja na homa, baridi, maumivu ya kichwa na kichefuchefu. Tunaweza kupunguza maambukizi kwa kulala chini ya vyandarua, kutumia dawa za kufukuza mbu, kunyunyizia dawa ndani ya nyumba, na kuondoa maji yaliyosimama, kwa sababu mbu hutaga mayai yao katika maji hayo.
Imetoholewa kutoka Wikipedia ya Kiswahili (tazama chini). Maneno magumu: kuambukiza (to infect), kueneza (to spread), mbu jike (female mosquito), vimelea (parasites), kung'ata (to bite), kunyunyizia (to spray), kutaga mayai (to lay eggs).
Kila siku mikono yetu hugusa vitu vingi: vitabu, pesa, milango na simu. Vitu hivi vina vijidudu vidogo sana ambavyo hatuwezi kuviona kwa macho. Tukila bila kunawa, vijidudu hivyo huingia mdomoni na kusababisha magonjwa kama kuhara na kipindupindu.
Kwa hiyo tunanawa mikono kwa maji safi na sabuni kabla ya kula, baada ya kutoka chooni, na baada ya kumhudumia mgonjwa. Pia tunachemsha maji ya kunywa, tunaoga kila siku, tunapiga mswaki asubuhi na jioni, na tunakata kucha zetu.
Imeandikwa na Ganzaa.
| Neno | Maana kwa Kiswahili | English |
|---|---|---|
| usafi | hali ya kuwa safi | cleanliness, hygiene |
| kunawa mikono | kuosha mikono | to wash one's hands |
| sabuni | kitu cha kuondoa uchafu | soap |
| kuchemsha | kupasha moto hadi kutokota | to boil |
| kupiga mswaki | kusafisha meno | to brush one's teeth |
| kucha | sehemu ngumu mwishoni mwa kidole | nail |
| kuambukiza | kupitisha ugonjwa kwa mtu mwingine | to infect |
| maambukizi | kupata ugonjwa kutoka kwa mwingine | infection |
| mbu | mdudu mdogo anayenyonya damu | mosquito |
| vimelea | viumbe vidogo vinavyoishi ndani ya kiumbe kingine | parasites |
| vijidudu | viumbe vidogo sana vinavyoleta magonjwa | germs |
| kujikinga | kujilinda | to protect oneself |
Maneno haya mawili yana maana moja: why? Yanauliza sababu.
Usichanganye: Unafanya nini? (what?) na Kwa nini unafanya hivyo? (why?).
| Neno | Maana | Mfano |
|---|---|---|
| kwa sababu | because | Tunanawa mikono kwa sababu mikono ina vijidudu. |
| kwa kuwa | since, because | Tunachemsha maji kwa kuwa maji machafu huleta kipindupindu. |
| ili | so that, in order to | Tunalala chini ya chandarua ili tusing'atwe na mbu. |
Grammar note: kwa sababu and kwa kuwa give a reason (because). Ili gives a purpose (so that) and is followed by a subjunctive verb ending in -e: ili tuwe na afya, ili tusiugue. Never write “kwa sababu ili”.
Swali: Uliza swali la sababu kwa jibu hili, kwa njia mbili: Tunachemsha maji ya kunywa kwa sababu tunataka kuua vijidudu.
Jibu: (1) Kwa nini tunachemsha maji ya kunywa? (2) Tunachemsha maji ya kunywa kwa sababu gani? Tunaondoa sababu (kwa sababu tunataka kuua vijidudu) na kuweka kiulizi.
Tip
Kidokezo: Swali la kwa nini hujibiwa kwa kwa sababu. Kumbuka jozi hii: “Kwa nini? Kwa sababu…”.
Wakati wa kunawa mikono, sugua kwa sabuni kwa muda wa kuimba wimbo mfupi mara mbili (kama sekunde ishirini).
Jibu: Na mbu jike wa jamii ya Anopheles.
Jibu: Kwa sababu mbu hutaga mayai yao katika maji hayo.
Jibu: Kabla ya kula, baada ya kutoka chooni, na baada ya kumhudumia mgonjwa.
Jibu: Kwa nini Keza alikwenda kituo cha afya?
Jibu: (a) ili (b) kwa sababu
Mfano wa jibu: Wanafunzi wenzangu, kwa nini tunaugua mara kwa mara? Mara nyingi ni kwa sababu hatunawi mikono kabla ya kula. Tunawe mikono kwa sabuni ili tuondoe vijidudu. Pia tulale chini ya vyandarua ili tujikinge na malaria.
Muhtasari (summary)
Sources and credits
Kusoma (1): “Malaria ni nini?” imetoholewa kutoka makala Malaria, wachangiaji wa Wikipedia ya Kiswahili, Wikipedia, leseni CC BY-SA 4.0. Imefupishwa na kurahisishwa na Ganzaa (adapted by Ganzaa).
Kusoma (2): “Kwa nini tunanawa mikono?”, msamiati, maelezo ya sarufi, mazoezi na maswali ya tathmini: Imeandikwa na Ganzaa (Written by Ganzaa).
Picha (1): Modern hand-wash Station in Rwanda.jpg, Claude Nizeyimana, Wikimedia Commons, leseni CC BY-SA 4.0.
Picha (2): Lit Et Moustiquaire.jpg, Armel Clément NZUNGU, Wikimedia Commons, leseni CC BY-SA 4.0.
This lesson adapts CC BY-SA material and is shared under CC BY-SA 4.0.
