Insha ya maelezo kuhusu adabu katika jamii: maana, sehemu na taratibu za kuitunga

1Swali la mtihani linalojirudia

Katika mitihani ya Kiswahili, swali la insha mara nyingi linasema: «Eleza…» au «Andika insha kuhusu…». Mwandishi hatakiwi kusimulia hadithi wala kubishana na mtu; anatakiwa kueleza jambo kwa mpangilio, ili msomaji alielewe vizuri. Hiyo ndiyo insha ya maelezo.

Mada ya mada hii ni malezi bora: jinsi familia, shule na jamii zinavyomkuza mtoto kuwa mtu mwenye adabu, bidii na uwajibikaji. Tunaanza na insha ya mfano kuhusu adabu. Isome mara mbili: mara ya kwanza kwa ajili ya maudhui, mara ya pili ukiangalia jinsi ilivyopangwa.

2Kusoma: insha ya mfano

ADABU KATIKA JAMII YETU

Adabu ni tabia njema ya kuwaheshimu wengine kwa maneno na kwa matendo. Mtu mwenye adabu huwasalimia watu, huzungumza kwa upole, huwasikiliza wengine na huthamini mali na muda wao. Katika Kinyarwanda, sifa ya mtu mwenye tabia njema na uadilifu huitwa ubupfura. Insha hii inaeleza adabu katika salamu, mezani, barabarani na mtandaoni, pamoja na faida zake.

Kwanza, adabu huonekana katika salamu na mazungumzo. Mdogo humsalimia mkubwa kwanza na humtazama kwa heshima. Katika jamii nyingi za Waswahili, mtoto humwamkia mtu mzima kwa «Shikamoo», naye hujibu «Marahaba». Mtu mwenye adabu hamkatizi msemaji, na hutumia maneno kama tafadhali, samahani na asante.

Pili, kuna adabu za mezani. Kabla ya kula, watu hunawa mikono. Watoto husubiri wakubwa waanze, hula kwa utulivu, na hawazungumzi wakiwa na chakula mdomoni. Baada ya kula, humshukuru aliyepika na kusaidia kuondoa vyombo.

Tatu, adabu hudhihirika barabarani na katika usafiri wa umma. Kijana mwenye adabu humpisha kiti mzee, mjamzito au mtu mwenye ulemavu ndani ya basi. Hatupi taka barabarani, na huvuka barabara mahali palipotengwa kwa ajili ya waenda kwa miguu.

Nne, katika zama hizi za simu janja, adabu inahitajika pia mtandaoni. Mtu mwenye adabu hatumi matusi, hasambazi uvumi, wala hapigi picha ya mtu na kuisambaza bila ruhusa yake.

Adabu ina faida nyingi. Humpatia mtu marafiki na heshima, hufungua milango ya kazi, na hupunguza ugomvi katika familia na jirani. Jamii ambayo watu wake wana adabu huishi kwa amani.

Kwa jumla, adabu si somo la siku moja; hujengwa nyumbani, shuleni na katika jamii kila siku. Wazazi na walimu wanapaswa kuwa mfano mzuri, nasi vijana tunapaswa kuiga mifano hiyo, kwa sababu adabu ni pambo lisilonunuliwa dukani.

Insha ya mfano imeandikwa na Ganzaa.

3Msamiati wa adabu na malezi

4Ufahamu

1. Kwa mujibu wa insha, adabu ni nini?
2. Taja maeneo manne ambapo adabu huonekana, kama yalivyoelezwa katika insha.
3. Mtoto mwenye adabu hufanya nini kabla, wakati na baada ya kula?
4. Eleza adabu mbili za mtandaoni zilizotajwa.
5. Mwandishi anamaanisha nini anaposema «adabu ni pambo lisilonunuliwa dukani»?
6. Ongeza eneo moja la tano ambalo adabu inahitajika, na utoe mfano.

MajibuMajibu

1. Tabia njema ya kuwaheshimu wengine kwa maneno na kwa matendo.
2. Katika salamu na mazungumzo; mezani; barabarani na katika usafiri wa umma; mtandaoni.
3. Kabla: hunawa mikono na husubiri wakubwa waanze. Wakati: hula kwa utulivu, hazungumzi akiwa na chakula mdomoni. Baada: humshukuru aliyepika na husaidia kuondoa vyombo.
4. Kutotuma matusi; kutosambaza uvumi; kutopiga picha ya mtu na kuisambaza bila ruhusa yake (yoyote mawili).
5. Adabu hupamba mtu kama pambo, lakini haipatikani kwa fedha; hujengwa kwa malezi na mazoea.
6. Mfano: darasani: kunyoosha mkono kabla ya kuzungumza na kutomcheka mwenzako anapokosea.

5Sehemu za insha ya maelezo

6Taratibu za kutunga insha ya maelezo

1. Elewa swali: pigia mstari maneno makuu ya kichwa.
2. Kusanya mawazo: andika hoja zote unazozijua kwenye karatasi ya rasimu.
3. Andaa mpango: chagua hoja tatu hadi tano zilizo bora, na uzipange kwa mfuatano unaoeleweka.
4. Andika rasimu: kila aya ianze na sentensi kuu, kisha maelezo na mfano.
5. Sahihisha: tahajia, uakifishaji, upatanisho wa ngeli na urudiaji wa maneno.
6. Andika nakala safi kwa mwandiko unaosomeka, ukiacha nafasi kati ya aya.