Insha ya wasifu kuhusu malezi bora: maana, sehemu na taratibu; vivumishi vya kumiliki katika ngeli za nomino

1Maisha ya mtu mmoja kwenye karatasi

Katika kila kijiji kuna mtu ambaye watoto wengi wanamkumbuka: mwalimu aliyewapa moyo, bibi aliyewapokea nyumbani kwake, au jirani aliyewafundisha kazi. Maisha ya mtu kama huyo yakiandikwa kwa mpangilio, kuanzia kuzaliwa kwake hadi mchango wake, tunapata wasifu.

Wasifu unaofuata ni wa mfano: mhusika wake ni wa kubuni, lakini maisha yake yanafanana na ya walezi wengi halisi nchini Rwanda. Unaposoma, angalia jinsi mwandishi anavyopanga habari kwa wakati, na maneno ya kumiliki kama wake, yake, zao, chetu.

2Kusoma: wasifu wa mfano

WASIFU WA MAMA MUKARUGWIZA ANASTASIE, MLEZI WA WATOTO WA KIJIJI

Mukarugwiza Anastasie anajulikana na wakazi wa kijiji chake kama «Mama wa watoto wote». Kwa zaidi ya miaka thelathini, ametumia muda wake, nyumba yake na ujuzi wake kuwalea watoto wa jamii nzima.

Kuzaliwa na familia. Mukarugwiza alizaliwa mwaka 1962 katika Wilaya ya Gakenke, Mkoa wa Kaskazini. Alikuwa mtoto wa kwanza kati ya watoto saba wa familia ya wakulima. Akiwa msichana mdogo, aliwasaidia wazazi wake shambani na kuwatunza wadogo zake. Mama yake alimfundisha kwamba «kazi ya kulea ni kazi ya jamii nzima».

Elimu. Alisoma shule ya msingi kijijini, kisha akajiunga na chuo cha ualimu, ambako alihitimu akiwa na miaka ishirini na mmoja. Walimu wake walimkumbuka kama mwanafunzi mtulivu aliyependa kusoma vitabu vya hadithi kwa sauti kwa wanafunzi wadogo.

Kazi na mchango. Alifundisha katika shule ya msingi kwa miaka ishirini na mitano. Baada ya mwaka 1994, aliwakaribisha nyumbani kwake watoto wanne waliokuwa wamepoteza wazazi wao, na akawalea pamoja na watoto wake watatu. Mwaka 2012, yeye na wazazi wengine walianzisha kituo kidogo cha kulelea watoto wadogo katika kijiji chao. Huko watoto hujifunza nyimbo, hadithi, usafi na lishe bora, huku wazazi wakihudhuria mikutano ya jioni kuhusu malezi.

Tabia. Wanaomjua humwelezea kama mtu mvumilivu, mkali kidogo lakini mwenye upendo mwingi. Husema mara kwa mara: «Mtoto umleavyo ndivyo akuavyo.» Hamwadhibu mtoto bila kwanza kumsikiliza.

Changamoto. Mwanzoni kituo hakikuwa na viti wala vitabu, na watoto walikaa sakafuni. Mukarugwiza aliwaomba wazazi kuchangia mbao, na mafundi wa kijiji wakatengeneza viti bila malipo.

Hitimisho. Leo Mukarugwiza amestaafu ualimu, lakini bado hutembelea kituo chake kila wiki. Watoto wengi aliowalea sasa ni walimu, wauguzi na wakulima wa kisasa. Maisha yake yanatufundisha kwamba malezi bora hayahitaji utajiri; yanahitaji upendo, subira na ushirikiano wa jamii.

Wasifu huu wa mfano umeandikwa na Ganzaa. Mukarugwiza ni mhusika wa kubuni (illustrative).

3Msamiati

4Ufahamu

1. Mukarugwiza alizaliwa lini na wapi?
2. Ni funzo gani alilopata kutoka kwa mama yake?
3. Eleza michango yake miwili mikuu kwa jamii.
4. Changamoto ya kituo ilitatuliwaje?
5. Kwa nini mwandishi anasema malezi bora «hayahitaji utajiri»?

MajibuMajibu

1. Mwaka 1962, katika Wilaya ya Gakenke, Mkoa wa Kaskazini.
2. Kwamba kazi ya kulea ni kazi ya jamii nzima.
3. Aliwalea nyumbani kwake watoto wanne waliopoteza wazazi wao; alianzisha, pamoja na wazazi wengine, kituo cha kulelea watoto wadogo (mwaka 2012).
4. Wazazi walichangia mbao, na mafundi wa kijiji wakatengeneza viti bila malipo.
5. Kwa sababu Mukarugwiza aliwalea watoto wengi kwa upendo, subira na ushirikiano wa jamii, si kwa fedha nyingi.

5Sehemu na taratibu za kuandika wasifu

1. Chagua mtu unayeweza kupata habari zake.
2. Kusanya habari: mhoji mtu mwenyewe au watu wanaomjua; soma vitabu, magazeti au nyaraka.
3. Panga habari kwa wakati, kuanzia kuzaliwa.
4. Andika kwa nafsi ya tatu na wakati uliopita; tumia wakati uliopo kwa yanayoendelea leo (bado hutembelea kituo).
5. Andika ukweli tu: usibuni tarehe wala tuzo. Usichoweza kuthibitisha, kiache.

6Sarufi: vivumishi vya kumiliki katika ngeli za nomino

Katika wasifu tunasoma muda wake, nyumba yake, wadogo zake, kijiji chao, kituo chake. Maneno haya yanaonyesha mwenye kitu. Mzizi unaonyesha mwenye (-ake = yeye, -ao = wao), na kiambishi kinaonyesha ngeli ya kitu kinachomilikiwa.

Mambo ya pekee

• Majina ya ukoo kama mama, baba, dada, kaka, bibi, babu, shangazi kwa kawaida huchukua upatanisho wa I-ZI: mama yake, dada zangu, wadogo zake. Lakini wazazi na watoto hufuata A-WA: wazazi wake, watoto wake.
• Maumbo mafupi hutumika sana: mwanangu (mwana wangu), mwenzangu, mwenzetu, mwenzako.
• Mpangilio: kivumishi cha kumiliki hukaa karibu na nomino, kabla ya vivumishi vingine: kituo chake kidogo, si kituo kidogo chake.