Katika ofisi ya utalii: msamiati wa huduma za utalii na kivumishi cha kuuliza -pi

1Mgeni wa kwanza wa siku

Familia kutoka Dodoma, Tanzania, imefika Musanze kwa mara ya kwanza. Wanataka kuwaona ngagi wa milimani, lakini hawajui kibali kinapatikana wapi, watalala wapi wala watavaa nini. Mtu wa kwanza wanayemwona ni mhudumu wa ofisi ya utalii. Kazi yake ni kuwasikiliza, kuwauliza maswali sahihi na kuwaeleza huduma kwa lugha fasaha na ya heshima.

Wageni wengi kutoka nchi jirani za Afrika Mashariki huzungumza Kiswahili. Kwa hiyo mhudumu wa utalii anayejua Kiswahili vizuri anawapa wageni hao huduma bora zaidi. Katika mazungumzo yafuatayo, angalia jinsi wageni wanavyouliza maswali ya kuchagua: kibali kipi? hoteli zipi? mlima upi? Maneno hayo ndiyo sarufi ya somo hili.

In English: a dialogue at a tourist office, the vocabulary of tourism services, and the question word -pi ("which?"), which agrees with the noun class.

2Kusoma: Mazungumzo katika ofisi ya utalii

(Ni saa tatu asubuhi katika ofisi ya utalii mjini Musanze. Bwana Juma Hamisi, mkewe Bi. Rehema na binti yao Zawadi wanamkuta mhudumu, Bi. Ingabire.)

Ingabire: Karibuni sana Musanze! Naitwa Ingabire. Niwasaidie nini?

Juma: Asante, dada. Tulifika jana usiku. Tunataka kuwaona ngagi wa milimani, lakini hatujui tuanzie wapi.

Ingabire: Mmefika mahali sahihi. Ngagi wa milimani wanapatikana katika Hifadhi ya Taifa ya Volkano. Je, mmeshahifadhi nafasi?

Rehema: Bado. Tunahitaji kibali kipi?

Ingabire: Mnahitaji kibali cha kufuatilia ngagi. Kila mgeni hupewa kibali chake, na nafasi ni chache kila siku. Kwa hiyo ni lazima kuhifadhi mapema, hapa ofisini au kwenye tovuti ya Bodi ya Maendeleo ya Rwanda (RDB).

Ingabire: Inategemea mahali familia ya ngagi ilipo siku hiyo. Wageni wengine hutembea nusu saa tu, wengine saa nne au zaidi. Mkiwakuta, mtakaa nao kwa saa moja.

Rehema: Tutalala wapi? Ni nyumba zipi za wageni zilizo karibu na lango la hifadhi?

Ingabire: Kuna hoteli na nyumba za wageni za bei mbalimbali huko Kinigi, karibu na makao makuu ya hifadhi. Mnataka malazi ya aina ipi: ya bei nafuu, ya bei ya kati au ya kifahari?

Juma: Ya bei ya kati, lakini safi na yenye chakula.

Ingabire: (anampa kipeperushi) Hiki ni kipeperushi chenye orodha ya nyumba za wageni. Zile mbili za kwanza zina chakula cha jioni na usafiri wa asubuhi hadi makao makuu.

Zawadi: Mlima upi ni mrefu kuliko yote hapa?

Ingabire: Ni Karisimbi. Ndio mlima mrefu kuliko yote nchini Rwanda. Wanaoupanda hulala mlimani usiku mmoja kabla ya kufika kileleni.

Juma: Siku ya kufuatilia ngagi tuvae nguo zipi?

Ingabire: Vaeni viatu imara vya kutembea, koti la mvua na glavu, kwa sababu njiani kuna matope na mimea yenye miiba. Pia mnaweza kumkodi mpagazi awabebee mikoba na kuwashika mkono mahali penye mteremko. Mkimkodi mpagazi, mnampa kazi na kipato.

Rehema: Hilo ni jambo zuri. Na fedha tunazolipa zinawasaidiaje wananchi?

Ingabire: Sehemu ya mapato ya hifadhi hupelekwa kwenye miradi ya jamii zinazoishi kando ya hifadhi, kama shule, vituo vya afya na barabara. Ndiyo maana tunasema utalii ni maendeleo.

Mazungumzo haya yameandikwa na Ganzaa. Wahusika ni wa kubuni; taarifa kuhusu hifadhi zimetoka Visit Rwanda (RDB).

3Msamiati wa huduma za utalii

4Ufahamu

1. Familia ya Bwana Juma imetoka wapi, na inataka kuona nini?
2. Kwa nini Ingabire anawashauri kuhifadhi nafasi mapema?
3. Zawadi anaruhusiwa kwenda kuwaona ngagi? Toa sababu kutoka kwenye mazungumzo.
4. Taja vitu vitatu ambavyo wageni wanashauriwa kuvaa, na sababu yake.
5. Eleza njia mbili ambazo utalii katika mazungumzo haya unawasaidia wananchi wa Musanze.
6. Kwa maoni yako, Ingabire ni mhudumu mzuri? Toa ushahidi mmoja kutoka kwenye mazungumzo.

MajibuMajibu

1. Imetoka Dodoma, Tanzania. Inataka kuwaona ngagi wa milimani katika Hifadhi ya Taifa ya Volkano.
2. Kwa sababu nafasi za kufuatilia ngagi ni chache kila siku.
3. Ndiyo. Ana miaka kumi na sita, na umri wa chini ni miaka kumi na mitano.
4. Viatu imara vya kutembea, koti la mvua na glavu, kwa sababu njiani kuna matope na mimea yenye miiba.
5. Wapagazi hupata kazi na kipato; sehemu ya mapato ya hifadhi hujenga shule, vituo vya afya na barabara kwa jamii zinazoishi kando ya hifadhi.
6. Jibu linalokubalika: ndiyo, kwa sababu anawakaribisha kwa heshima, anawauliza wanataka malazi ya aina ipi, na anawapa kipeperushi chenye orodha ya nyumba za wageni.

5Sarufi: kivumishi cha kuuliza -pi

Soma tena maswali haya kutoka kwenye mazungumzo:

• Tunahitaji kibali kipi? (kibali: ngeli ya KI-VI)
• Ni nyumba zipi za wageni zilizo karibu? (nyumba, wingi: ngeli ya I-ZI)
• Mlima upi ni mrefu kuliko yote? (mlima: ngeli ya U-I)

Katika kila swali, anayeuliza anataka mtu achague kitu kimoja au zaidi kati ya vitu vya aina moja vinavyojulikana. Neno linaloonyesha swali hilo lina mzizi -pi, na kiambishi chake cha mwanzo hubadilika kufuata ngeli ya nomino.

Kivumishi -pi katika ngeli za nomino

Angalia mambo matatu:

1. Nafasi: -pi hufuata nomino: hoteli ipi? Si ipi hoteli?
2. Kiwakilishi: nomino ikijulikana, -pi inaweza kusimama peke yake: Kuna vipeperushi viwili. Unataka kipi?
3. Kitenzi hupatana pia: Mtalii yupi amefika? Watalii wepi wamefika? Vibali vipi vimelipiwa?