Utungaji wa Insha ya Maelezo, Wasifu na Barua Rasmi kuhusu Malezi Bora
Senior 3 · Kiswahili
Utungaji wa Insha ya Maelezo, Wasifu na Barua Rasmi kuhusu Malezi Bora
Lesson 2 of 5
25 min
Wazee wanapotaka kumwonya kijana bila kumtukana, mara nyingi hutumia methali. Methali moja inaweza kubeba ushauri ambao ungehitaji aya nzima kuueleza. Kwa sababu hiyo, methali hupamba insha na hotuba, na mtahini huzipenda zikitumiwa mahali panapofaa.
Katika hadithi ifuatayo, bibi mmoja anamlea mjukuu wake kwa methali. Angalia pia maneno yanayoeleza sifa za watu na vitu, kama mwema, mzuri, wazuri, ndogo: hivyo ni vivumishi vya sifa, sarufi ya somo hili.
Jioni moja, Kalisa alirudi nyumbani saa tatu usiku. Bibi yake, Nyiramana, alikuwa amemsubiri mlangoni akiwa na taa ndogo mkononi.
«Mjukuu wangu, umetoka wapi saa hizi?» aliuliza kwa sauti ya upole.
«Nilikuwa na marafiki zangu mjini, bibi. Ni vijana wazuri tu.»
Bibi alitabasamu kidogo. «Kalisa, wahenga walisema: Samaki mkunje angali mbichi. Sasa ukiwa bado kijana, ndio wakati wa kujenga tabia njema. Ukisubiri hadi uwe mtu mzima, itakuwa vigumu kubadilika.»
Kalisa alinyamaza. Bibi akaendelea: «Na kumbuka: Asiyefunzwa na mamaye hufunzwa na ulimwengu. Mimi na mama yako tunakuonya leo kwa upole. Usipotusikiliza, maisha yatakufundisha kwa ukali.»
«Lakini bibi, siku hizi vijana wengi hutembea usiku. Si mnasema Ukienda kwa wenye chongo, vunja lako jicho? Nami nafanya kama wenzangu.»
Bibi alicheka. «Umeitumia methali hiyo vibaya, mwanangu. Inatufundisha kuheshimu desturi njema za mahali tulipo, si kuiga kila tabia mbaya ya wenzetu. Tena, Heshima si utumwa. Kurudi nyumbani mapema na kuwaheshimu wazazi hakukufanyi mtumwa; kunakufanya mtu anayeaminika.»
Usiku huo Kalisa alilala akifikiri. Kesho yake alirudi kutoka shuleni saa kumi na moja jioni, akamsaidia bibi kuchota maji na kupika. Bibi alimtazama kwa furaha: «Mwenda pole hajikwai. Endelea hivyo hivyo, mjukuu wangu.»
Mama yake Kalisa aliporudi kutoka kazini, aliyaona mabadiliko hayo. Alimkumbatia bibi na kusema: «Asante, mama. Kweli, mtoto umleavyo ndivyo akuavyo. Ulinilea vizuri, nawe sasa unamlea mwanangu.»
Hadithi hii imeandikwa na Ganzaa; wahusika ni wa kubuni.
| Methali | Maana ya juu | Maana ya ndani | Hutumika lini |
|---|---|---|---|
| Samaki mkunje angali mbichi. | Pinda samaki kabla hajakauka. | Mfundishe mtoto tabia njema angali mdogo. | kuwahimiza wazazi kulea mapema |
| Asiyefunzwa na mamaye hufunzwa na ulimwengu. | Asiyefundishwa na mama yake hufundishwa na dunia. | Anayekataa mafundisho ya wazazi atajifunza kwa machungu maishani. | kumwonya mtoto mkaidi |
| Mtoto umleavyo ndivyo akuavyo. | Jinsi unavyomlea mtoto, ndivyo anavyokua. | Tabia ya mtoto hutokana na malezi aliyopewa. | kusisitiza wajibu wa wazazi |
| Mchelea mwana kulia hulia yeye. | Anayeogopa mtoto asilie, hulia yeye mwenyewe. | Mzazi asiyemrekebisha mtoto kwa kuogopa kumuudhi atajuta baadaye. | kuwaonya wazazi wanaodekeza watoto |
| Heshima si utumwa. | Kuheshimu si kuwa mtumwa. | Kuwaheshimu wengine hakukushushi hadhi. | kumhimiza mtu kuwa na adabu |
| Ukienda kwa wenye chongo, vunja lako jicho. | Ukifika kwa watu wenye jicho moja, vunja lako. | Heshimu na ufuate desturi njema za mahali ulipo. | mtu anapohamia mahali pageni |
| Mwenda pole hajikwai. | Anayetembea polepole hajikwai. | Mtu mwenye subira na uangalifu huepuka makosa. | kumshauri mtu asiwe na pupa |
| Akili ni nywele, kila mtu ana zake. | Akili ni kama nywele; kila mtu ana zake. | Kila mtu ana mawazo yake; heshimu maoni ya wengine. | watu wanapotofautiana kimawazo |
Definition
Methali ni kauli fupi ya kimapokeo, yenye busara, inayotumia picha kufundisha ukweli wa maisha. Mara nyingi ina sehemu mbili: ya kwanza inatoa wazo au sharti, ya pili inatoa matokeo au funzo. Kila methali ina maana ya juu (ya maneno yenyewe) na maana ya ndani (funzo lake).
Mfano: Mwenda pole | hajikwai. Maana ya ndani: subira huepusha makosa.
Katika hadithi tunasoma taa ndogo, vijana wazuri, tabia njema, tabia mbaya. Maneno haya yanaeleza nomino ikoje. Mzizi wake haubadiliki (-dogo, -zuri, -ema, -baya), lakini kiambishi cha mwanzo hufuata ngeli ya nomino.
Definition
Kivumishi cha sifa ni neno linaloeleza sifa ya nomino: umbo, rangi, ukubwa, tabia au hali yake. Hufuata nomino na, kwa vivumishi vingi, huchukua kiambishi cha ngeli ya nomino hiyo.
Mfano: mtoto mzuri, watoto wazuri, kiti kizuri, nyumba nzuri.
| Ngeli | Umoja | Wingi |
|---|---|---|
| A-WA | mtoto mzuri | watoto wazuri |
| U-I | mti mrefu | miti mirefu |
| KI-VI | kiti kizuri | viti vizuri |
| LI-YA | tunda zuri | matunda mazuri |
| I-ZI | barabara ndefu | barabara ndefu |
| U-ZI | ukuta mrefu | kuta ndefu |
| U | upendo mkubwa | — |
| KU | kusoma kuzuri | — |
| PA-KU-MU | mahali pazuri · kuzuri · mzuri | — |
Ngeli ya I-ZI na wingi wa U-ZI huchukua kiambishi cha nazali (n-) kinachobadilika kulingana na sauti ya mzizi: n + z → nzuri; n + r → ndefu; n + d → ndogo; n + b → mbaya; n + p → mpya; mbele ya k, ch, f, s, t nazali hupotea: kubwa, chafu, fupi, safi.
| Ngeli | -ema (umoja · wingi) | -eupe (umoja · wingi) |
|---|---|---|
| A-WA | mwema · wema | mweupe · weupe |
| U-I | mwema · myema | mweupe · myeupe |
| KI-VI | chema · vyema | cheupe · vyeupe |
| LI-YA | jema · mema | jeupe · meupe |
| I-ZI | njema · njema | nyeupe · nyeupe |
| U-ZI | mwema · njema | mweupe · nyeupe |
-ingi (wingi tu): watu wengi, miti mingi, vitu vingi, mayai mengi, nyumba nyingi, kuta nyingi.
Vivumishi vingi vya asili ya Kiarabu havichukui kiambishi: safi, hodari, imara, ghali, rahisi, bora, laini, maskini, tajiri, kamili. Mfano: mtoto hodari, watoto hodari, nyumba safi, kiti imara.
Mpangilio: kivumishi cha kumiliki hutangulia kivumishi cha sifa: mtoto wangu mwema, nyumba yetu nzuri.
Worked example
Kupatanisha mzizi wa irabu
Kamilisha: Bibi alipika chakula ___ (-ema) na kuandaa vyombo ___ (-eupe).
Jibu: Bibi alipika chakula chema na kuandaa vyombo vyeupe.
Worked example
Kubadilisha sentensi nzima kuwa wingi
Sentensi: Mtoto mwema ana kitabu kipya na ufunguo mdogo.
Jibu: Watoto wema wana vitabu vipya na funguo ndogo.
Warning
Makosa ya kawaida
Tip
Methali katika insha: itumie mara moja au mbili tu, mahali inapofaa: mwanzoni mwa utangulizi ili kuvutia msomaji, au katika hitimisho ili kufunga ujumbe. Iandike kamili na kwa usahihi, kisha ieleze kwa sentensi moja ya kuiunganisha na mada.
Practice
Mazoezi
Kamilisha methali: (a) Samaki mkunje… (b) Mchelea mwana kulia… (c) Akili ni nywele…
Ni methali ipi inafaa kwa kila hali? (a) Mwanafunzi mpya kutoka mkoa mwingine anashangaa desturi za shule mpya. (b) Kijana anataka kumaliza kazi haraka bila kuisoma vizuri.
Jaza kivumishi kwa usahihi: (a) Ana viatu ___ (-eusi). (b) Tulinunua kalamu ___ (-refu). (c) Mji huu una barabara ___ (-ingi).
Badilisha kuwa wingi: Jani bichi lilianguka juu ya ukuta mweupe.
Sahihisha: (a) Ni jambo lizuri. (b) Wanafunzi wahodari walituzwa. (c) Mti mirefu ulianguka.
Kuandika: Andika aya moja kuhusu malezi bora, ukitumia methali moja kutoka kwenye jedwali na vivumishi vitatu vya sifa.
1. (a) …angali mbichi. (b) …hulia yeye. (c) …kila mtu ana zake.
2. (a) Ukienda kwa wenye chongo, vunja lako jicho. (b) Mwenda pole hajikwai.
3. (a) vyeusi (b) ndefu (c) nyingi.
4. Majani mabichi yalianguka juu ya kuta nyeupe.
5. (a) Ni jambo zuri. (b) Wanafunzi hodari walituzwa. (c) Mti mrefu ulianguka.
6. Mfano: Wahenga walisema, «Samaki mkunje angali mbichi.» Wazazi wema humfundisha mtoto mdogo kusema ukweli na kuwaheshimu wakubwa. Mtoto huyo hukua kuwa kijana mwaminifu.
Ya kukumbuka
Sources and credits
Hadithi, jedwali la methali na maelezo yake, majedwali ya sarufi, mifano na mazoezi: Written by Ganzaa. Methali zenyewe ni za kimapokeo za Kiswahili (mali ya umma).
Mchoro (SVG): Written by Ganzaa.
