Midahalo na Mijadala kuhusu Maendeleo ya Kijamii na Kiuchumi
Senior 3 · Kiswahili
Midahalo na Mijadala kuhusu Maendeleo ya Kijamii na Kiuchumi
Lesson 1 of 4
25 min
Je, nchi hupiga hatua kwa sababu raia wake wamesoma, au kwa sababu ina fedha za kujenga viwanda na barabara? Swali kama hili halina jibu moja rahisi. Ndiyo sababu shule nyingi hulijadili kwa njia ya mdahalo: pande mbili hutetea misimamo inayopingana, kwa zamu, kwa heshima, mbele ya hadhira inayoamua mwishoni.
Kushiriki mdahalo hukufundisha kufikiri haraka, kupanga hoja, kusikiliza kwa makini na kujibu bila matusi. Ujuzi huo unahitajika darasani, kazini na katika vikao vya kijamii.
(Ukumbini mwa shule moja ya Nyagatare. Wanafunzi wa kidato cha tatu A wanapambana na wenzao wa kidato cha tatu B.)
Mwenyekiti (Uwera): Mheshimiwa mgeni wetu, walimu, majaji, wazungumzaji wa pande zote mbili na hadhira, hamjambo? Karibuni katika mdahalo wa leo. Hoja inasema: «Elimu ina mchango mkubwa kuliko mtaji katika kuleta maendeleo ya kijamii na kiuchumi.» Kila mzungumzaji mkuu atapewa dakika tano, na kila mchangiaji dakika mbili. Mtunza muda atapiga kengele dakika moja kabla ya muda kwisha. Tafadhali, msizungumze bila kupewa nafasi. Namkaribisha mzungumzaji mkuu wa upande unaounga mkono hoja.
Mzungumzaji mkuu, upande wa kuunga mkono (Mugisha): Mheshimiwa Mwenyekiti, waheshimiwa majaji, wapinzani wangu na hadhira, asanteni. Ninaunga mkono hoja kwa nguvu zangu zote. Hoja yangu ya kwanza ni kwamba elimu huzaa ujuzi. Mkulima aliyesoma anajua kuchagua mbegu bora, kutumia mbolea kwa kipimo sahihi na kutunza kumbukumbu za mauzo yake. Hoja ya pili: elimu huzaa ubunifu. Kijana aliyesoma TEHAMA anaweza kuanzisha huduma mpya kwa kompyuta moja tu. Tatu, elimu huboresha afya: mzazi aliyesoma anaelewa umuhimu wa chanjo na lishe bora. Mtaji bila elimu ni kama gari bila dereva! Kwa sababu hizi, naomba muunge mkono hoja.
Mzungumzaji mkuu, upande wa kupinga (Ingabire): Mheshimiwa Mwenyekiti, waheshimiwa majaji, wapinzani wangu na hadhira, asanteni. Mzungumzaji aliyetangulia amesema mtaji bila elimu ni kama gari bila dereva. Nakubali kwamba gari linahitaji dereva, lakini dereva bila gari hafiki popote! Hoja yangu ya kwanza: wahitimu wengi wana vyeti lakini hawana mtaji wa kuanzisha biashara. Pili, viwanda, barabara na umeme vinahitaji fedha nyingi; elimu peke yake haiwezi kuvijenga. Tatu, hata shule zenyewe hujengwa kwa mtaji: bila fedha hakuna madarasa, vitabu wala mishahara ya walimu. Kwa hiyo mtaji ndio msingi wa maendeleo. Naomba mpinge hoja.
Mchangiaji (Gatete): Mheshimiwa Mwenyekiti, ninaunga mkono hoja. Mtaji unaweza kukopwa benki au katika SACCO, lakini elimu haikopwi. Na mtu asiye na elimu akipewa mkopo, anaweza kuupoteza wote kwa sababu hajui kupanga biashara.
Mchangiaji (Umutoni): Mheshimiwa Mwenyekiti, ninapinga hoja. Ujuzi mwingi hupatikana kazini. Kiwanda kikijengwa, kinawafundisha wafanyakazi wake. Kwa hiyo mtaji huja kwanza, na elimu hufuata.
(Kengele inalia.)
Mtunza muda: Mheshimiwa Mwenyekiti, muda wa wachangiaji umekwisha.
Mwenyekiti: Asante. Wazungumzaji wakuu, mna dakika moja kila mmoja kufunga hoja zenu. Baadaye katibu atasoma muhtasari, kisha tutapiga kura.
(Baada ya hotuba za kufunga, katibu anasoma muhtasari na kura zinahesabiwa.)
Mwenyekiti: Waliounga mkono hoja ni 46, na walioipinga ni 38. Kwa hiyo upande unaounga mkono hoja umeshinda. Hongereni pande zote mbili kwa hoja nzuri na kwa nidhamu. Mdahalo umefungwa.
Imeandikwa na Ganzaa; wahusika na idadi ya kura ni za kubuni.
| Neno | Maana kwa Kiswahili | English |
|---|---|---|
| mdahalo (midahalo) | mashindano ya hoja kati ya pande mbili zinazopingana | debate |
| hoja | (1) jambo linalojadiliwa; (2) sababu inayotolewa kutetea msimamo | motion; argument |
| kuunga mkono | kukubaliana na hoja na kuitetea | to support, to propose |
| kupinga | kutokubaliana na hoja na kuonyesha udhaifu wake | to oppose |
| mwenyekiti | kiongozi wa kikao anayegawa nafasi za kuzungumza | chairperson |
| katibu | mtu anayeandika yanayosemwa katika kikao | secretary |
| mtunza muda | mtu anayehakikisha kila mzungumzaji anafuata muda | time-keeper |
| mzungumzaji mkuu | mzungumzaji anayefungua na kufunga hoja za upande wake | main speaker |
| mchangiaji (wachangiaji) | mtu kutoka hadhira anayeongeza hoja | floor speaker |
| hadhira | watu wanaosikiliza | audience |
| jaji (majaji) | mtu anayetathmini na kuamua mshindi | judge |
| kupiga kura | kuchagua upande kwa kunyoosha mkono au kwa karatasi | to vote |
| mtaji | fedha au mali ya kuanzisha au kuendesha biashara | capital |
| ubunifu | uwezo wa kuleta mawazo au vitu vipya | creativity, innovation |
| mhitimu (wahitimu) | mtu aliyemaliza masomo na kupata cheti | graduate |
| muhtasari | maelezo mafupi ya mambo makuu | summary |
Definition
Mdahalo ni mashindano rasmi ya kujenga na kupinga hoja kati ya pande mbili: upande wa kuunga mkono hoja na upande wa kupinga hoja. Huongozwa na mwenyekiti, hufuata muda maalumu, na huishia kwa uamuzi wa majaji au kura ya hadhira.
Mfano: Hoja: «Simu za mkononi ziruhusiwe shuleni.» Upande mmoja unaiunga mkono, mwingine unaipinga.
| Fanya | Usifanye |
|---|---|
| Anza kwa kumwita mwenyekiti: Mheshimiwa Mwenyekiti… | Usimwelekee mpinzani moja kwa moja kwa jina au kwa kidole. |
| Toa hoja moja kwa wakati, na mfano au ushahidi. | Usirudie hoja ileile kwa maneno mengine. |
| Jibu hoja ya mpinzani, si mtu mwenyewe. | Usitukane, usicheke kwa dharau, usipige kelele. |
| Zingatia muda; maliza kengele inapolia. | Usizungumze bila kupewa nafasi na mwenyekiti. |
| Tumia lugha rasmi: Ninaunga mkono hoja… Naomba kutofautiana na mzungumzaji aliyetangulia… | Usichanganye lugha au kutumia lugha ya mtaani. |
Tip
Kanuni ya H-M-J kwa kila hoja: Hoja (sema dai lako kwa sentensi moja) → Mfano au ushahidi (mkulima aliyesoma, gari bila dereva) → Jumlisho (unganisha na hoja kuu: «Kwa hiyo elimu ina mchango mkubwa…»). Hoja yenye sehemu zote tatu hupata alama nyingi kutoka kwa majaji.
Warning
Si kila maneno makali ni hoja. «Wapinzani wangu hawajui wanachosema!» si hoja; ni shambulio dhidi ya watu. Hoja inaeleza kwa nini: «Wapinzani wamesema mtaji huja kwanza, lakini hata shule zinazozalisha wafanyakazi wa viwanda zinahitaji walimu waliosoma.»
Practice
Mazoezi
Eleza tofauti kati ya mzungumzaji mkuu na mchangiaji.
Panga hatua hizi kwa mpangilio: (a) katibu husoma muhtasari (b) mwenyekiti husoma hoja (c) kura hupigwa (d) wazungumzaji wakuu huzungumza.
Andika sentensi ya kwanza ya mzungumzaji anayepinga hoja, kwa itifaki kamili.
Andika upya kwa adabu ya mdahalo: «Wewe Ingabire unadanganya kabisa!»
Tumia kanuni ya H-M-J kujenga hoja moja ya kupinga hoja hii: «Elimu ina mchango mkubwa kuliko mtaji katika maendeleo.»
Kwa nini mtunza muda ni muhimu katika mdahalo?
Kuzungumza: Kwa vikundi vya watu sita, andaeni mdahalo mfupi wa dakika kumi kuhusu hoja: «Kila mwanafunzi wa kidato cha tatu ajifunze ufundi mmoja wa mikono.» Gawanyeni majukumu yote.
1. Mzungumzaji mkuu huchaguliwa mapema kufungua na kufunga hoja za upande wake, kwa muda mrefu zaidi. Mchangiaji hutoka hadhira na huongeza hoja fupi kwa muda mfupi.
2. (b), (d), (a), (c).
3. Mfano: Mheshimiwa Mwenyekiti, waheshimiwa majaji, wapinzani wangu na hadhira, nimesimama hapa kupinga hoja kwa nguvu zangu zote.
4. Mfano: Mheshimiwa Mwenyekiti, naomba kutofautiana na mzungumzaji aliyetangulia, kwa sababu ushahidi alioutoa haujakamilika.
5. Mfano: (H) Mtaji ndio unaozaa nafasi za kazi. (M) Kiwanda cha chai kikijengwa, mamia ya vijana hupata kazi na hufundishwa kazini. (J) Kwa hiyo mtaji huja kwanza, nao huzaa elimu ya vitendo.
6. Huhakikisha kila upande unapata muda sawa, na mdahalo unamalizika kwa wakati.
7. Majibu yatatofautiana. Tathmini kwa kanuni za tabia za mdahalo zilizo katika jedwali.
Ya kukumbuka
Sources and credits
Mdahalo, msamiati, mchoro wa ukumbi, taratibu, jedwali la tabia, mazoezi: Written by Ganzaa.
