Hadithi fupi kuhusu uhifadhi wa mazingira; viambishi vya yambwa katika vitenzi

1Sauti isiyosikika

Je, kilima kinaweza kulia? Katika hadithi fupi ifuatayo, bibi mmoja anadai kwamba kilima kilicho nyuma ya kijiji chao kinalia, lakini mjukuu wake hasikii chochote. Hadithi fupi hufanya kazi kubwa kwa maneno machache: wahusika wachache, mgogoro mmoja, na mwisho unaobaki akilini. Isome mara mbili: mara ya kwanza kufurahia hadithi, mara ya pili kuchunguza jinsi mwandishi anavyoijenga.

2Kusoma: Kilima kilicholia

Kamanzi alikuwa na miaka kumi na tisa alipoanza kuchoma mkaa. Kila Jumatatu alipanda kilima kilichokuwa nyuma ya kijiji chao, akakata miti miwili au mitatu, akaichoma ndani ya tanuri la udongo, kisha akauza magunia ya mkaa kwa wafanyabiashara waliokuja kwa malori. Pesa hizo zilimsaidia kumlipia dada yake mdogo, Uwera, ada ya shule.

Bibi yake, Nyirabahire, alimtazama kila jioni akirudi akiwa mweusi kwa masizi. «Mjukuu wangu,» alimwambia siku moja, «kilima kile kinakulilia. Huisikii sauti yake?»

Kamanzi alicheka. «Bibi, miti haina mdomo. Na nisipoikata, nani atamlipia Uwera ada?»

«Miti haina mdomo,» bibi alikubali, «lakini mizizi yake ndiyo inayoushika udongo. Ukiikata yote, mvua itakuambia kile ambacho miti haiwezi kusema.»

Kamanzi hakumsikiliza. Mwaka huo alikata miti mingi kuliko miaka yote. Kufikia mwezi wa tisa, upande mzima wa kilima ulikuwa wazi, ukiwa na visiki tu.

Mvua za vuli zilipoanza, zilinyesha siku tatu bila kukoma. Usiku wa tatu, Kamanzi aliamshwa na mngurumo mkubwa. Alipotoka nje na tochi, aliona mto wa matope ukishuka kutoka kilimani. Asubuhi, nusu ya shamba la maharagwe la familia ilikuwa imefunikwa na matope, na kijito kilichowapa maji ya kunywa kilikuwa kimegeuka kahawia. Ukuta wa nyuma wa nyumba ya jirani yao, Mzee Gasana, ulikuwa umepasuka. Kwa bahati, hakuna aliyeumia.

Kamanzi alisimama kando ya shamba, kimya. Bibi alikuja akasimama karibu naye. Hakumlaumu. Alimshika bega tu na kusema: «Sasa umeisikia sauti yake.»

Wiki iliyofuata, viongozi wa sekta walitangaza kampeni ya kupanda miti na kuchimba mitaro ya kuzuia mmomonyoko wa udongo. Kamanzi alikuwa wa kwanza kufika. Alijifunza kupanda miche kwa mistari inayofuata kontua za kilima, na kuchimba mitaro inayopunguza kasi ya maji ya mvua. Bibi alimletea miche ya miti ya asili aliyoikuza nyuma ya nyumba yake kwa miaka mingi bila kumwambia mtu.

Kamanzi hakuacha kumsaidia dada yake. Alianza kutengeneza na kuuza majiko banifu, yanayotumia kuni chache, na kwa pesa hizo aliendelea kumlipia ada. Watu wengi kijijini waliyanunua kwa sababu yaliwapunguzia gharama ya kuni na mkaa.

Miaka saba baadaye, Uwera alihitimu chuo kikuu akiwa mtaalamu wa misitu. Kilima nyuma ya kijiji kilikuwa kijani tena, na kijito kilitiririsha maji safi. Siku moja, mwana mdogo wa Kamanzi alimuuliza: «Baba, kwa nini unaupenda sana mti ule mkubwa wa juu kilimani?»

Kamanzi aliutazama mti huo, kisha akajibu: «Kwa sababu ulinifundisha kusikiliza. Kilima kilitulilia, mwanangu, nasi hatukusikia.»

Hadithi hii imeandikwa na Ganzaa; wahusika na kijiji ni wa kubuni.

3Msamiati

4Ufahamu na uchambuzi

1. Kwa nini Kamanzi alikuwa akichoma mkaa? Je, nia yake ilikuwa mbaya?
2. Bibi anatumia picha gani kumwonya Kamanzi? Kwa nini hasemi moja kwa moja «utasababisha mmomonyoko»?
3. Eleza uhusiano kati ya kukata miti na maafa yaliyotokea baada ya mvua za vuli.
4. Kauli ya bibi, «Sasa umeisikia sauti yake», inaonyesha nini kuhusu tabia yake?
5. Kamanzi alitatuaje tatizo la ada ya Uwera bila kukata miti?
6. Kwa nini mwandishi anamaliza hadithi miaka saba baadaye, kwa mazungumzo ya Kamanzi na mwanawe?

5Sarufi: viambishi vya yambwa katika vitenzi

Angalia alimtazama, kinakulilia, ulinifundisha na waliyanunua. Kiambishi kilichokolezwa kinamwakilisha au kukiwakilisha kile kinachopokea tendo, yaani yambwa.