Hotuba kuhusu umuhimu wa usafi; mnyambuliko wa nomino

1Maneno yanayobadilisha tabia

Hotuba nzuri inaweza kufanya kile ambacho tangazo la ubao wa matangazo haliwezi: kuwafanya wasikilizaji wakubali kubadilika. Katika somo hili utasoma hotuba iliyotolewa na kiongozi wa wanafunzi siku ya kuzindua Wiki ya Usafi. Isome kama mhakiki: angalia jinsi msemaji anavyowasalimu wasikilizaji kwa daraja zao, anavyojenga hoja, anavyotumia methali na swali, na anavyomaliza kwa wito wa vitendo.

Utaona pia nomino kama majumba, kijidudu na bwenini. Kila moja ni nomino ya kawaida iliyobadilishwa umbo ili kuongeza maana ya ukubwa, udogo au mahali. Huo ndio mnyambuliko wa nomino.

2Kusoma: Usafi ni kinga, si pambo

Hotuba ya Rais wa Baraza la Wanafunzi siku ya kuzindua Wiki ya Usafi shuleni

Mheshimiwa Mgeni Rasmi, Afisa wa Afya wa Sekta;
Mheshimiwa Mkuu wa Shule;
Walimu na wafanyakazi wote;
Wanafunzi wenzangu;
Mabibi na mabwana, hamjambo?

Ni heshima kubwa kwangu kusimama mbele yenu leo tunapozindua Wiki ya Usafi ya shule yetu. Nimeombwa kuzungumza kuhusu jambo tunaloliona kila siku lakini mara chache tunalitafakari: usafi.

Ndugu zangu, usafi si pambo la kuwaonyesha wageni. Usafi ni kinga. Shirika la Afya Duniani linaeleza kwamba usafi duni wa mazingira unahusishwa na kuenea kwa magonjwa ya kuhara kama kipindupindu na kuhara damu, pamoja na homa ya matumbo na minyoo. Mwanafunzi mmoja akiugua kipindupindu bwenini, hatari haimkabili yeye peke yake; inawakabili wote wanaoshiriki choo kimoja, bomba moja na sahani moja. Hata jitu lenye nguvu kiasi gani huangushwa na kijidudu kisichoonekana kwa macho. Wahenga hawakukosea waliposema: kinga ni bora kuliko tiba.

Usafi una pande tatu. Ya kwanza ni usafi wa mwili: kuoga, kufua nguo, kukata kucha na, zaidi ya yote, kunawa mikono kwa maji safi na sabuni baada ya kutoka chooni na kabla ya kula. Ya pili ni usafi wa mazingira: madarasa, mabweni, vyoo na viwanja. Takataka zikitupwa ovyo, nzi hupata makazi; maji yakituama kwenye makopo, mbu huzaliana. Ya tatu ni usafi wa chakula na maji: maji ya kunywa yachemshwe au yatibiwe, na chakula kifunikwe.

Huenda mtu akauliza: «Usafi ni kazi ya wafanyakazi wa shule; mimi nimekuja kusoma, si kufagia?» Jibu langu ni hili: majumba makubwa hayajengwi na fundi mmoja. Wafanyakazi wetu ni wachache; sisi ni wengi. Kama kila mmoja wetu angeokota karatasi moja tu kwa siku, shule yetu ingeng'aa kama kioo. Tusingoje kuambiwa.

Kwa hiyo naomba tukubaliane mambo matatu wiki hii. Kwanza, kila darasa litakuwa na kikundi cha zamu ya usafi. Pili, tutaweka vifaa vya kunawia mikono mlangoni mwa kila bweni na karibu na bwalo la chakula. Tatu, kila mwanafunzi atapewa kijitabu chenye kanuni za usafi, na darasa litakalokuwa safi zaidi mwishoni mwa wiki litatuzwa na uongozi wa shule.

Mwisho, namshukuru Mkuu wa Shule kwa kutupatia sabuni na vifaa vya usafi, na Mgeni Rasmi kwa kukubali kuja kutufundisha. Usafi unaanza na mimi; usafi unaanza na wewe. Asanteni kwa kunisikiliza.

Hotuba hii imeandikwa na Ganzaa; msemaji na shule ni wa kubuni.

3Msamiati

4Ufahamu na uchambuzi

1. Msemaji aliwasalimu wasikilizaji kwa mpangilio gani? Kwa nini mpangilio huo ni muhimu katika hotuba rasmi?
2. Eleza hoja kuu ya aya ya tatu, na ushahidi ambao msemaji anautumia kuiunga mkono.
3. Taja pande tatu za usafi kwa mujibu wa hotuba, na mfano mmoja kwa kila upande.
4. Msemaji analijibuje swali «mimi nimekuja kusoma, si kufagia?» Je, jibu lake linashawishi? Toa sababu.
5. Kwa nini msemaji anamaliza kwa sentensi «Usafi unaanza na mimi; usafi unaanza na wewe»? Taja mbinu ya lugha aliyotumia.
6. Tathmini: ni pendekezo lipi kati ya yale matatu unaloona litaleta mabadiliko makubwa zaidi? Eleza.

5Sarufi: mnyambuliko wa nomino

Katika hotuba, nyumba imekuwa majumba, mdudu imekuwa kijidudu, na bweni imekuwa bwenini. Bado ni nomino, lakini maana yake imeongezewa ukubwa, udogo au mahali.

Mchoro wa Ganzaa: mnyambuliko wa nomino «nyumba» katika njia nne.

1. Ukubwa na udogo

Nomino za ukubwa huingia ngeli ya LI-YA (jitu hili, majumba haya), na za udogo huingia KI-VI (kijitabu hiki, vijitabu hivi). Ukubwa mara nyingi hubeba dharau au mshangao (jitu lile!); udogo hubeba upendo au dharau (kitoto changu).

2. Mahali: kiambishi tamati -ni

shule → shuleni, bweni → bwenini, choo → chooni, mlango → mlangoni, nyumba → nyumbani. Nomino za mahali huchukua upatanisho wa PA-KU-MU: Bwenini mwetu mna vitanda sitini.