Ushairi wa Kiswahili
Senior 6 · Kiswahili
Ushairi wa Kiswahili
Lesson 1 of 4
45 min
Mshairi anaweza kusema kwa beti nne kile ambacho ripoti ya kurasa kumi inakisema kuhusu mazingira, na akakufanya ukikumbuke. Shairi lifuatalo ni la kimapokeo: kila mshororo una vipande viwili, kila kipande kina silabi nane, na mishororo yote ina vina vinavyofanana. Lisome kwa sauti, polepole, ukisikiliza mdundo wake kabla ya kuchambua maana yake.
1
Tusikate yote miti, na misitu ikakoma,
Mawingu huja wakati, miti inaposimama,
Mizizi yake kwa dhati, hushika udongo vyema,
Tuilinde yetu miti, kesho yetu ni salama.
2
Mto walia sauti, maji yake yakihama,
Taka tukitupa kati, uhai tunauzima,
Kinamasi ni bahati, huyachuja kwa hekima,
Tuilinde yetu miti, kesho yetu ni salama.
3
Tushikamane kwa dhati, wadogo hata wazima,
Tupandeni nyingi miti, kila bonde na kilima,
Tuzoe kila wakati, na usafi kila juma,
Tuilinde yetu miti, kesho yetu ni salama.
4
Dunia hii ni hati, ya vizazi vya daima,
Tusiivunje bahati, ya wale walio nyuma,
Tupaze zetu sauti, kwa kalamu na kusema,
Tuilinde yetu miti, kesho yetu ni salama.
Shairi hili limetungwa na Ganzaa.
| Neno | Maana | English |
|---|---|---|
| kukoma | kwisha, kufika mwisho | to cease |
| kwa dhati | kwa moyo wote, kwa uhakika | sincerely, firmly |
| kinamasi | ardhi oevu yenye maji na matope | wetland, marsh |
| kuchuja | kutenganisha uchafu na kitu safi | to filter |
| hati | karatasi rasmi inayothibitisha umiliki au haki | title deed, document |
| walio nyuma | (kwa picha) vizazi vijavyo | future generations |
| kupaza sauti | kusema kwa nguvu ili wengi wasikie | to raise one's voice |
Important
Istilahi za muundo wa shairi la kimapokeo
Mchoro wa Ganzaa: mizani na vina katika mshororo wa kwanza.
Shairi hili lina sentensi zinazotoa habari (Kinamasi ni bahati) na zinazotoa wito (Tupandeni nyingi miti). Tunapoziainisha sentensi kwa kazi au lengo lake, tunaziainisha kidhima.
Definition
Kuainisha sentensi kidhima ni kuzigawa sentensi kulingana na kazi (dhima) yake katika mawasiliano: kutoa taarifa, kuuliza, kuagiza au kuonyesha hisia. Aina kuu ni nne: sentensi arifu, ulizi, agizi (amrishi) na nidaa.
| Aina | Dhima | Alama ya kuishia | Mfano |
|---|---|---|---|
| Arifu (ya taarifa) | kutoa habari au maelezo | nukta (.) | Kinamasi ni bahati. |
| Ulizi (ya swali) | kuuliza ili kupata jibu | alama ya kuuliza (?) | Ni nani atakayeulinda mto huu? |
| Agizi / amrishi | kuamuru, kuagiza, kuomba au kushauri | nukta au alama ya mshangao | Tupandeni miti. Usitupe taka mtoni! |
| Nidaa (ya mshangao) | kuonyesha hisia kali: mshangao, furaha, huzuni | alama ya mshangao (!) | Lo! Mto umekauka kabisa! |
Sentensi agizi hutumia mara nyingi hali ya kuamuru (panda, pandeni) au dhamira ya kutaka (tupande, tushikamane, tusiivunje). Katika ushairi, sentensi agizi za nafsi ya kwanza wingi (tu-) humjumuisha mshairi pamoja na wasomaji wake.
Worked example
Kuainisha sentensi za shairi kidhima
Sentensi: (a) Mizizi yake hushika udongo vyema. (b) Tusiivunje bahati ya wale walio nyuma.
Jibu: (a) arifu; (b) agizi.
Worked example
Kubadilisha sentensi kutoka aina moja hadi nyingine
Sentensi arifu: Watu wanakata miti ovyo.
Jibu: maana ya msingi ni ile ile, lakini dhima ya sentensi imebadilika.
Warning
Makosa ya kawaida
Practice
Mazoezi
Hesabu mizani ya mshororo: Tupaze zetu sauti, kwa kalamu na kusema. Taja vina vya kati na vya mwisho.
Ainisha kidhima: (a) Kinamasi huyachuja maji. (b) Je, tutawaachia wajukuu dunia gani? (c) Pandeni miti kesho! (d) Ole wetu! Mto umekauka!
Badilisha sentensi Tunalinda vyanzo vya maji kuwa (a) ulizi (b) agizi (c) nidaa.
Taja tamathali mbili katika shairi na ueleze kazi ya kila moja.
Tunga mshororo mmoja wenye mizani 16 (8 + 8), wenye vina -ti na -ma, unaoweza kuongezwa katika ubeti wa tatu.
1. Tu-pa-ze ze-tu sa-u-ti (8) + kwa ka-la-mu na ku-se-ma (8) = 16. Kati: -ti; mwisho: -ma.
2. (a) arifu (b) ulizi (c) agizi (d) nidaa.
3. (a) Je, tunalinda vyanzo vya maji? (b) Linda (lindeni) vyanzo vya maji. (c) Lo! Tunalinda vyanzo vya maji kwa bidii kubwa!
4. Mfano: tashihisi «Mto walia sauti» (inaonyesha mateso ya mto); sitiari «Dunia hii ni hati» (inaonyesha dunia ni amana ya vizazi vijavyo).
5. Mfano: Tuweke maji kwa dhati, kwa vyombo vilivyo vyema (Tu-we-ke ma-ji kwa dha-ti = 8; kwa vyo-mbo vi-li-vyo vye-ma = 8). Hakikisha unahesabu kila silabi.
Sources and credits
Shairi «Kesho Yetu ni Salama», mchoro wa mizani na vina, majedwali, mifano na mazoezi: Written by Ganzaa.
Picha: Launch of the Environment Week 2017: Umuganda at Nyandungu Wetland, Rwanda Environment Management Authority, Wikimedia Commons, CC BY 2.0.
