Hadithi Fupi
Senior 6 · Kiswahili
Hadithi Fupi
Lesson 2 of 3
45 min
Katika familia nyingi, kipindi kigumu zaidi si siku ya mazishi, bali wiki zinazofuata, ndugu wanapoanza kuzungumzia mali ya marehemu. Hadithi fupi ya leo inaingia katika kikao kimoja cha familia kama hiyo. Mwandishi anatumia mazungumzo, siri moja iliyofichwa na mgogoro kati ya ndugu ili kuuliza swali zito: urithi wa kweli ni nini?
Utaona pia vikundi vya maneno kama shamba kubwa la baba yetu na watoto wote wa marehemu. Kila kikundi kina nomino kama kiini chake: ni kirai nomino.
Wiki tatu baada ya Mzee Ntwari kuzikwa, watoto wote wa marehemu walikutana sebuleni kwa mama yao. Mugisha, mwana mkubwa, aliketi kwenye kiti cha baba yake kana kwamba kilikuwa chake tangu zamani.
«Sitaki tupoteze muda,» alianza. «Desturi inajulikana. Mimi ni mwanaume na ni mkubwa wa familia. Shamba kubwa la baba yetu litabaki mikononi mwangu. Ingabire ameolewa mjini, na Keza bado ni mwanafunzi. Watapata zawadi kidogo.»
Ingabire, mwalimu wa sekondari, aliweka kikombe chake cha chai chini polepole. «Zawadi kidogo? Mugisha, mimi pia ni mtoto wa baba. Sheria ya nchi hii inawapa watoto wa kike na wa kiume haki sawa ya kurithi. Lakini sitaki tugombane kwa sheria. Nataka tuzungumze kama ndugu.»
Mjomba Rugira, aliyekaa pembeni, alikohoa. «Ingabire, mwanangu, mila zetu…»
«Mila zinazomnyima mtoto haki yake si mila, mjomba,» Keza alidakia kwa sauti ndogo lakini thabiti. Wote walimtazama. Hakuwahi kuzungumza mbele ya wakubwa namna hiyo.
Mama yao, aliyekuwa kimya muda wote, aliinuka. Aliingia chumbani na kurudi na bahasha iliyokuwa imechakaa. «Baba yenu aliniagiza niwape barua hii siku mtakapoanza kugombana,» alisema. «Sikutarajia siku hiyo ingefika haraka hivi.»
Mugisha aliifungua bahasha kwa mikono iliyotetemeka, akasoma kwa sauti:
«Wanangu wapendwa, nimeacha ardhi moja na watoto watatu. Ardhi hii ni yenu nyote kwa usawa, wa kike na wa kiume. Lakini sikilizeni: mkiigawa vipande vitatu vidogo, hakuna kipande kitakachomlisha mtu. Mkiilima pamoja, itawalisha nyote na wajukuu wenu. Urithi wangu wa kweli si ardhi; ni ninyi watatu mkiwa wamoja. Baba yenu, Ntwari.»
Kimya kilitanda sebuleni. Mjomba Rugira aliangalia sakafu. Mugisha aliikunja barua polepole, kisha akainuka kutoka kwenye kiti cha baba yake na kwenda kuketi kando ya dada zake.
«Nilikuwa nikiogopa,» alisema mwishowe. «Nilidhani nisipolichukua shamba lote, nitakuwa sina kitu.» Akacheka kwa huzuni. «Kumbe baba aliniona kabla sijajiona.»
Mwezi mmoja baadaye, ndugu watatu walisajili ushirika mdogo wa familia. Mugisha alisimamia kilimo, Ingabire alitunza hesabu, na Keza aliahidi kurudi baada ya masomo yake ya kilimo. Mavuno ya kwanza yaligawanywa sehemu tatu sawa, na sehemu ya nne ikawekwa kwa ajili ya mama yao.
Barua ya baba iliwekwa kwenye fremu sebuleni, juu ya kiti ambacho hakuna aliyekikalia tena.
Hadithi hii imeandikwa na Ganzaa; wahusika ni wa kubuni.
| Neno | Maana | English |
|---|---|---|
| urithi | mali au jambo analoachiwa mtu na aliyefariki | inheritance, heritage |
| marehemu | mtu aliyekwisha kufariki | the deceased |
| kudakia | kuingilia mazungumzo ghafla | to cut in |
| thabiti | imara, isiyoyumba | firm |
| bahasha | mfuko wa karatasi wa kuwekea barua | envelope |
| kuchakaa | kuwa kukuu kwa sababu ya muda au matumizi | to become worn |
| wasia | maagizo ya mtu kuhusu mali yake baada ya kufa | will, testament |
| kusajili | kuandikisha rasmi | to register |
Sentensi «Shamba kubwa la baba yetu litabaki mikononi mwangu» ina kiima chenye maneno manne. Neno muhimu, ambalo bila yeye kikundi hakina maana, ni shamba. Maneno mengine yanalieleza. Kikundi kama hiki ni kirai nomino.
Mchoro wa Ganzaa: kirai nomino «shamba kubwa la baba yetu» kwa njia ya matawi. KN = kirai nomino, N = nomino, V = kivumishi, KV = kirai kivumishi, U = kiunganishi (-a unganifu).
Definition
Kirai ni kikundi cha maneno kisicho na muundo wa kiima na kiarifu. Kirai nomino (KN) ni kirai ambacho neno lake kuu ni nomino au kiwakilishi, na maneno mengine ndani yake yanaeleza neno hilo kuu.
Mfano: watoto wote wa marehemu (neno kuu: watoto).
| Muundo | Mfano kutoka hadithi au somo |
|---|---|
| N | Mama aliinuka. |
| N + V | bahasha iliyochakaa; kikombe chake |
| N + V + V | watoto wote wa marehemu; shamba kubwa la baba yetu |
| N + kishazi rejeshi | kiti ambacho hakuna aliyekikalia |
| W + V | sisi sote; wale watatu |
| N + na + N (KN ambatani) | Mugisha na dada zake |
Kazi za kirai nomino katika sentensi: kiima (Watoto wote wa marehemu walikutana), yambwa (Walisajili ushirika mdogo wa familia), au kijalizo (Huyu ni mtoto wa baba).
Worked example
Kubainisha kirai nomino na neno lake kuu
Sentensi: Barua ya baba iliwekwa kwenye fremu sebuleni.
Jibu: KN = barua ya baba; kazi yake ni kiima.
Worked example
Kupanua kirai nomino
Panua KN ndugu kwa kuongeza kivumishi cha idadi, kivumishi cha sifa na kishazi rejeshi.
Jibu: Ndugu watatu wapendwa waliosajili ushirika walifanikiwa. Neno kuu bado ni ndugu.
Warning
Makosa ya kawaida
Practice
Mazoezi
Pigia mstari virai nomino na utaje neno kuu la kila kimoja: (a) Watoto wote wa marehemu walikutana. (b) Mama yao alileta bahasha iliyochakaa.
Taja muundo wa kila KN (mfano N + V): (a) sisi sote (b) kiti cha baba (c) Mugisha na dada zake.
Panua kirai nomino barua kiwe na maneno angalau manne.
Eleza kazi ya kirai nomino kilichopigiwa mstari: (a) Mjomba Rugira alikohoa. (b) Walilima shamba lote la familia.
Sahihisha upatanisho: (a) bahasha kubwa la mama (b) watoto watatu ya marehemu.
Chora mchoro wa matawi wa KN ushirika mdogo wa familia.
1. (a) Watoto wote wa marehemu: neno kuu watoto. (b) Mama yao: mama; bahasha iliyochakaa: bahasha.
2. (a) W + V (b) N + KV (c) N + U + N (KN ambatani).
3. Mfano: barua ndefu ya baba iliyofichwa chini ya kitanda.
4. (a) kiima (b) yambwa.
5. (a) bahasha kubwa ya mama (b) watoto watatu wa marehemu.
6. KN → N (ushirika) + V (mdogo) + KV (wa familia); KV → U (wa) + N (familia).
Sources and credits
Hadithi «Barua chini ya kitanda», mchoro wa matawi, majedwali ya sarufi, mifano na mazoezi: Written by Ganzaa.
Ukweli wa kisheria (watoto wa kike na wa kiume hurithi kwa usawa): Law N° 27 of 2016 governing Matrimonial Regimes, Donations and Successions, Ibara ya 54, RwandaLII. Sheria hii iliunganishwa mwaka 2024 na sheria inayosimamia watu na familia (Law N° 71 of 2024); mwalimu athibitishe ibara husika katika sheria mpya. Imetumika kama chanzo cha ukweli tu.
