Rejesta
Senior 6 · Kiswahili
Rejesta
Lesson 1 of 4
45 min
Katika S3 ulijifunza kwamba rejesta ni mtindo wa lugha unaofaa mazingira fulani, na ukasikiliza matangazo mafupi ya voliboli. Katika kiwango hiki tunachunguza rejesta kama wanaisimu: tunauliza ni sifa zipi hasa za msamiati, za sarufi na za mtindo zinazoifanya lugha ya mtangazaji wa mpira iwe tofauti na lugha ya mwandishi wa gazeti au ya mashabiki. Anza kwa kusoma matangazo haya kwa sauti, kwa kasi ya mtangazaji.
Matangazo ya moja kwa moja ya Redio Mawio FM: Mawio FC dhidi ya Kivu Stars
«Wasikilizaji wapendwa, ni dakika ya tisini sasa, na mwamuzi wa akiba ameonyesha dakika nne za majeruhi! Kivu Stars wanaongoza kwa bao moja kwa bila… Mpira uko kwa Kayitesi, kiungo mkabaji wa Mawio… anampasia Mutesi kwa ustadi mkubwa… Mutesi, winga mwenye kasi kama upepo, anaondoka kwa kasi sana upande wa kushoto… anawapiga chenga mabeki wawili… krosi! Kichwa cha Uwase… kinagonga mwamba! Lo! Lo! Lo! Mpira umetoka nje kidogo!
Mashabiki wa Simba wa Mawio wanashika vichwa… Kipa wa Kivu Stars anapiga mpira wa goli… Mawio wanaunasa tena… ni dakika ya tisini na tatu… Mpira wa adhabu kwa Mawio, mita ishirini na tano kutoka langoni! Nahodha Ingabire anaweka mpira chini… anaangalia ukuta wa wachezaji wanne… anarudi hatua tano nyuma…
Anapiga! Kombora! Mpira unapanda juu kabisa, unapinda juu ya ukuta… na unatikisa nyavu! Gooooli! Gooooli la Mawio! Ingabire amesawazisha dakika za majeruhi! Uwanja mzima unatetemeka! Kipa wa Kivu Stars ameruka bure kabisa; hakuweza kuufikia!
Na mwamuzi anapuliza filimbi ya mwisho! Bao moja kwa moja! Wasikilizaji, hamjasikia mchezo kama huu mara nyingi msimu huu!»
Matangazo haya yameandikwa na Ganzaa; redio, timu na wachezaji ni wa kubuni.
Gazeti (taarifa rasmi): Nahodha Ingabire aliisawazishia Mawio FC kwa mpira wa adhabu katika dakika ya 93, na mchezo ukamalizika kwa sare ya bao 1–1 dhidi ya Kivu Stars.
Mashabiki baada ya mechi (isiyo rasmi): «Ulikiona kile kitu cha Ingabire? Kombora la mwaka, mwanangu! Kipa alibaki kama sanamu!»
| Neno au usemi | Maana | English |
|---|---|---|
| dakika za majeruhi | muda unaoongezwa mwishoni mwa kipindi kufidia muda uliopotea | stoppage time |
| mwamuzi wa akiba | mwamuzi wa nne aliye kando ya uwanja | fourth official |
| kiungo mkabaji | mchezaji wa kati anayezuia mashambulizi ya wapinzani | defensive midfielder |
| winga | mchezaji anayeshambulia kupitia pembeni mwa uwanja | winger |
| krosi | pasi ya juu kutoka pembeni kuelekea lango | cross |
| kugonga mwamba | mpira kugonga nguzo au mwamba wa juu wa lango | to hit the woodwork |
| mpira wa adhabu | mkwaju unaotolewa baada ya kosa la mpinzani | free kick |
| kombora | (kwa picha) shuti kali sana | a powerful shot |
| kutikisa nyavu | (kwa picha) kufunga bao | to score |
| kusawazisha | kufunga bao linaloleta matokeo sawa | to equalise |
Important
Sifa za kiisimu za rejesta ya utangazaji wa mpira
Angalia maneno yaliyokolezwa katika matangazo: kwa ustadi mkubwa, kwa kasi sana, nje kidogo, juu kabisa, dakika za majeruhi, bure kabisa, mara nyingi. Kila kikundi kinaeleza kitenzi: jinsi, wapi, lini au kwa kiasi gani tendo lilifanyika.
Mchoro wa Ganzaa: aina nne za kirai kielezi kwa maana.
Definition
Kirai kielezi (KE) ni kirai ambacho kazi yake ni ya kielezi: kinaeleza kitenzi, kivumishi au kielezi kingine kwa kuonyesha namna, wakati, mahali au kiasi. Kiini chake mara nyingi ni kielezi, au kwa + nomino.
Mfano: Mutesi anaondoka kwa kasi sana.
| Muundo | Mfano | Maana |
|---|---|---|
| E + E | nje kidogo; juu kabisa; bure kabisa | mahali; namna |
| kwa + N + V | kwa ustadi mkubwa | namna |
| kwa + N + E | kwa kasi sana | namna |
| N + V (inayotumika kielezi) | dakika za majeruhi; jana jioni | wakati |
| mara + V | mara nyingi; mara tatu mfululizo | kiasi |
KE huwa ndani ya kirai kitenzi: KT → T + (KN) + KE. Mfano: [anampasia]T [Mutesi]KN [kwa ustadi mkubwa]KE.
Worked example
Kubainisha KE na aina yake
Sentensi: Ingabire alisawazisha dakika za majeruhi kwa mpira wa adhabu.
Jibu: sentensi ina virai vielezi viwili: cha wakati na cha namna.
Worked example
KE dhidi ya kielezi kimoja
Linganisha: (a) Mpira ulitoka nje. (b) Mpira ulitoka nje kidogo.
Jibu: KE ni kikundi; kielezi ni neno moja. Maana ya (b) ni sahihi zaidi: mpira ulikaribia kuingia.
Warning
Kosa la kawaida: kuchanganya KE na kirai kihusishi. Kando ya uwanja ni kirai kihusishi (kina kihusishi kando ya + nomino), ingawa kazi yake ni ya kielezi cha mahali. Utajifunza KH katika somo linalofuata.
Practice
Mazoezi
Taja sifa nne za rejesta ya utangazaji wa mpira na mfano kutoka «Dakika za majeruhi» kwa kila moja.
Bainisha KE na aina yake: (a) Kipa aliruka juu kabisa. (b) Timu ilishinda mara tatu mfululizo. (c) Mashabiki waliimba kwa sauti kubwa.
Panua kitenzi alipiga kwa KE ya namna na KE ya wakati.
Andika upya sentensi hii ya gazeti kwa rejesta ya mtangazaji wa redio: Uwase alifunga bao la kichwa katika dakika ya 12.
Andika upya maneno ya mashabiki kwa rejesta rasmi ya taarifa ya gazeti: «Kipa wao alibaki kama sanamu!»
Kuandika: Andika matangazo ya redio ya sentensi 8 hadi 10 kuhusu dakika za mwisho za mechi ya shule yako. Tumia virai vielezi vitatu vya aina tofauti na upigie mstari.
1. Mfano: msamiati maalum (mpira wa adhabu); lugha ya picha (kombora); wakati uliopo (anapiga); vihisishi na takriri (Lo! Lo! Lo!); kuchanganya ndimi (krosi).
2. (a) juu kabisa, mahali (b) mara tatu mfululizo, kiasi (c) kwa sauti kubwa, namna.
3. Mfano: alipiga mpira kwa nguvu sana jana jioni.
4. Mfano: «Krosi… Uwase anaruka… kichwa… Gooooli! Dakika ya kumi na mbili tu, na Uwase ametikisa nyavu!»
5. Mfano: Kipa wa timu pinzani hakuweza kuzuia shuti hilo.
6. Majibu yatatofautiana.
Sources and credits
Matangazo «Dakika za majeruhi», mifano ya rejesta, mchoro wa aina za KE, majedwali, mifano na mazoezi: Written by Ganzaa.
