Riwaya
Senior 6 · Kiswahili
Riwaya
Lesson 1 of 4
45 min
Riwaya ni ndefu, kwa hiyo darasani mara nyingi tunasoma sura moja moja. Katika mada hii utasoma sura mbili za riwaya fupi ya kubuni, Kijiji cha Mawio. Katika sura ya nne, mwanamke aliyechaguliwa hivi karibuni kuongoza kijiji anakabiliwa na mgogoro wa kwanza mkubwa: bomba la maji limepasuka, na fedha zilizochangwa mwaka uliopita kulirekebisha hazijulikani zilipo. Angalia jinsi anavyoongoza: anachosema, asichosema, na anachofanya kwa mikono yake.
Kwa siku tisa, Kijiji cha Mawio kilikuwa kimekunywa maji ya mto. Wanawake waliamka saa kumi alfajiri kushuka bondeni, na watoto walifika shuleni wakiwa wamechoka. Bomba lililoleta maji kutoka chemchemi ya mlimani lilikuwa limepasuka mahali penye mwamba, na hakuna aliyejua jinsi ya kulirekebisha.
Jumapili jioni, watu walijaa uwanjani mbele ya ofisi ya kijiji. Sauti zilipanda. «Tulichanga mwaka jana!» mzee mmoja alipiga kelele. «Fedha zetu ziko wapi?» Wengine walimtazama Kanyandekwe, kiongozi wa zamani, aliyekuwa amesimama nyuma akijifanya hasikii.
Mukandori alisimama mbele. Alikuwa mwanamke mwenye sauti tulivu, na kwa miezi mitatu tangu achaguliwe, watu walikuwa bado hawajui kama alikuwa dhaifu au mwenye hekima. Hakuanza kwa kujitetea wala kwa kumshambulia mtu. Alisema tu: «Nimewasikia. Kabla sijasema neno, naomba kila mwenye jambo alisema.»
Walisema kwa saa nzima. Mukandori aliandika kila kitu kwenye daftari lake. Watu walipochoka kusema, alifunua karatasi kubwa na kuibandika ukutani. «Hizi ni hesabu za kijiji tangu nilipoingia ofisini,» alisema. «Kila faranga iliyoingia na kila faranga iliyotoka. Mwenye swali aje aniulize wakati wowote.» Kimya kilitanda. Hakuna kiongozi aliyewahi kufanya hivyo.
«Na fedha za mwaka jana?» kijana mmoja aliuliza.
«Siwezi kumhukumu mtu kwa hasira za uwanjani,» Mukandori alijibu. «Kesho asubuhi nitapeleka ripoti rasmi kwa uongozi wa sekta, na nitawaletea jibu lao. Kama kuna aliyekula fedha za umma, sheria itamshughulikia. Lakini maji hayatasubiri ripoti. Watoto wetu wanahitaji maji leo.»
Kisha akaeleza mpango wake. Fundi bomba kutoka mjini angekuja Jumatano; kijiji kingechangia nguvu, si fedha. Vijana wangechimba mtaro mpya kando ya mwamba, wanawake wangebeba mchanga, na wazee wangesimamia kazi. Alimgeukia Mzee Semana, mzee mwenye busara nyingi aliyejenga bomba la kwanza miaka thelathini iliyopita. «Mzee, wewe ndiye unayeujua mlima huu kuliko sisi sote. Utatuongoza?»
Mzee Semana alitabasamu kwa mara ya kwanza siku hiyo. «Nitawaongoza.»
Jumatano asubuhi, watu wa kijiji walipofika mlimani, walimkuta Mukandori tayari pale, amevaa buti za mpira, akibeba bomba begani. Kijana mmoja, Yves, hodari kuliko wote katika kuchimba, alimwambia: «Mama, wewe ni kiongozi. Kaa kivulini.»
«Kiongozi asiyechafuka mikono hawezi kuwaomba wengine wachafuke,» alijibu, akaendelea kubeba.
Siku ya kumi na nne, maji yalitiririka tena kutoka kwenye bomba la kijiji. Watoto walipiga kelele za furaha, na wanawake walicheka huku wakijaza madumu. Wiki iliyofuata, uongozi wa sekta ulituma wakaguzi wa hesabu kuchunguza fedha za mwaka uliopita.
Jioni hiyo, Mzee Semana alikaa nje ya nyumba yake akimtazama Mukandori akipita. «Kiongozi bora ni kama chemchemi,» alimwambia mkewe. «Hapigi kelele, lakini kijiji kizima kinanywa kwake.»
Sura hii imeandikwa na Ganzaa; riwaya, kijiji na wahusika ni wa kubuni.
| Neno | Maana | English |
|---|---|---|
| chemchemi | mahali maji yanapobubujika kutoka ardhini | spring |
| bonde | eneo la chini kati ya milima | valley |
| kujifanya | kujionyesha kuwa katika hali usiyokuwa nayo | to pretend |
| kubandika | kuweka kitu ukutani kwa gundi au pini | to post, to pin up |
| fedha za umma | fedha zinazomilikiwa na jamii nzima | public funds |
| fundi bomba | mtaalamu wa kutengeneza mabomba ya maji | plumber |
| dumu (wingi: madumu) | chombo cha plastiki cha kubebea maji | jerrycan |
| mkaguzi wa hesabu | mtaalamu anayechunguza matumizi ya fedha | auditor |
Katika sura hii tunasoma mwanamke mwenye sauti tulivu, mzee mwenye busara nyingi na Yves, hodari kuliko wote. Kila kikundi kilichokolezwa kinaeleza nomino, na kiini chake ni kivumishi.
Mchoro wa Ganzaa: mabano yanayoonyesha kirai kivumishi ndani ya kirai nomino, na kirai kivumishi kama kijalizo.
Definition
Kirai kivumishi (KV) ni kirai ambacho neno lake kuu ni kivumishi, likiandamana na maneno mengine yanayolieleza, kama kielezi, kirai kihusishi au nomino. Kazi yake ni kueleza nomino, ama ndani ya kirai nomino au kama kijalizo baada ya kitenzi kishirikishi.
Mfano: mzuri sana; hodari kuliko wote; mwenye busara nyingi.
| Muundo | Mfano | Katika sentensi |
|---|---|---|
| V + E | safi kabisa; mrefu mno | Maji ni safi kabisa. |
| V + KH | hodari kuliko wote | Yves ni kijana hodari kuliko wote. |
| -enye + N (+ V) | mwenye busara; mwenye sauti tulivu | Mzee mwenye busara nyingi aliongoza kazi. |
| -a + N | la maji; wa kijiji | Bomba la maji lilipasuka. |
| V + U + V | mpole na mwadilifu | Alikuwa kiongozi mpole na mwadilifu. |
Worked example
Kubainisha kirai kivumishi na kazi yake
Sentensi: Kiongozi mwenye uwazi mkubwa huaminiwa na wananchi.
Jibu: KV = mwenye uwazi mkubwa; kazi yake ni kueleza nomino kiongozi ndani ya kirai nomino.
Worked example
KV kama kijalizo
Sentensi: Mpango wa Mukandori ulikuwa rahisi sana.
Jibu: KV = rahisi sana; ni kijalizo cha kitenzi kishirikishi ulikuwa.
Warning
Makosa ya kawaida
Practice
Mazoezi
Bainisha kirai kivumishi katika kila sentensi: (a) Mukandori ni kiongozi mwenye hekima. (b) Maji ya chemchemi yalikuwa baridi sana. (c) Yves alikuwa hodari kuliko wenzake.
Taja muundo wa kila KV: (a) mrefu mno (b) wa kijiji (c) mwenye sauti tulivu.
Panua nomino kiongozi kwa kirai kivumishi chenye muundo wa -enye + N + V.
Eleza kazi ya KV iliyopigiwa mstari: (a) Wananchi wenye hasira walipiga kelele. (b) Kijiji kilikuwa safi kabisa.
Sahihisha: (a) Wazee mwenye busara walishauri. (b) Bomba ya maji imerekebishwa.
Kuandika: Andika aya ya sentensi 6 ukieleza sifa tatu za kiongozi bora kama zinavyojitokeza katika Sura ya Nne. Tumia virai vivumishi vitatu na upigie mstari.
1. (a) mwenye hekima (b) baridi sana (c) hodari kuliko wenzake.
2. (a) V + E (b) -a + N (c) -enye + N + V.
3. Mfano: kiongozi mwenye maono makubwa.
4. (a) Inaeleza nomino wananchi ndani ya KN (kiima). (b) Ni kijalizo cha kitenzi kishirikishi kilikuwa.
5. (a) Wazee wenye busara walishauri. (b) Bomba la maji limerekebishwa.
6. Mfano: Mukandori ni kiongozi mwenye subira kubwa: anawasikiliza wote kwanza…
Sources and credits
Sura ya Nne ya riwaya ya kubuni «Kijiji cha Mawio», mchoro wa mabano, majedwali ya sarufi, mifano na mazoezi: Written by Ganzaa.
