Kurwanya Ibiyobyabwenge
Senior 6 · Kinyarwanda
Kurwanya Ibiyobyabwenge
Lesson 2 of 3
45 min
Ubutumwa bwo kurwanya ibiyobyabwenge bushobora kwandikwa mu mpapuro eshatu urubyiruko rutazasoma. Bushobora no kuvugwa mu dusanduku tune, umusomyi akabwumva mu masegonda makumyabiri. Iyo ni imbaraga y'inkuru ishushanyije.
Muri S3 wize udusanduku, utuzu tw'amagambo n'utugambo tw'umubarankuru. Uyu munsi urajya kure: imbata y'inkuru ishushanyije, uko itegurwa kuva ku gitekerezo kugera ku nyandiko y'udusanduku, uko ihindurwa ikinamico, n'uko amarangamutima n'utwatuzo bikoreshwa mu tuzu tw'amagambo.
Inkuru ishushanyije yahimbwe na Ganzaa.
| Ijambo cyangwa imvugo | Icyo bisobanura |
|---|---|
| agasanduku | buri gice cy'inkuru ishushanyije kirimo ishusho imwe |
| akazu k'amagambo | akazu gafite umurizo werekeza ku uvuga, karimo amagambo avuga |
| akazu k'ibitekerezo | akazu gasa n'igicu, gafite utubumbe duto, karimo ibyo umukinankuru atekereza atavuga |
| utugambo tw'umubarankuru | amagambo ari mu kazu k'urukiramende, avuga aho n'igihe ibintu bibera |
| agapaki | agafuka gato cyangwa agakarito gapfunyitsemo ikintu |
| kwicuza | kubabazwa n'ikintu wakoze cyangwa utakoze |
1. Ni iki umugabo yasabye Kalisa mu gasanduku ka mbere, kandi yamwizeje iki?
2. Ni gute tumenya ko mu gasanduku ka kabiri Kalisa atavuga, ahubwo atekereza?
3. Ni iki Kalisa yakoze bukeye, kandi umurezi yabyakiriye ate?
4. Inkuru ntivuga ko agapaki karimo ibiyobyabwenge. Ni iki gituma umusomyi abyumva?
5. Gereranya «Yewe! Uzabyicuza…» na «Mbega ubutwari!»: ni ibihe byiyumvo buri mukinankuru agaragaza?
1. Kumutwaza agapaki; yamwizeje amafaranga 5 000.
2. Amagambo ari mu kazu k'ibitekerezo (gasa n'igicu, gafite utubumbe duto), kandi umukinankuru yifashe ku kananwa nk'utekereza.
3. Yabibwiye umurezi. Umurezi yamushimiye ubutwari, avuga ko bazabimenyesha RIB.
4. Amafaranga menshi ku kazi gato, umuntu utazi uri ku irembo ry'ishuri, ikibazo cya Kalisa ku biri mu gapaki, n'uko umurezi ashaka kubimenyesha RIB: bituma umusomyi akeka ko ari ibiyobyabwenge, nta kubivuga.
5. «Yewe! Uzabyicuza…»: uburakari n'iterabwoba (no kwihanangiriza). «Mbega ubutwari!»: gutangara gushimishije no gushima.
Definition
Inkuru ishushanyije ni inkuru ibarwa hakoreshejwe urukurikirane rw'amashusho ari mu dusanduku, akunganirwa n'amagambo make ari mu tuzu tw'amagambo, mu tuzu tw'ibitekerezo no mu tugambo tw'umubarankuru.
Irangamutima ni ijambo rigaragaza ibyiyumvo bikomeye by'uvuga (gutangara, ububabare, impuhwe, guhakana…) cyangwa rihamagara undi; rikunze kwihagararaho kandi rigasozwa n'agatangaro (!).
| Igice | Icyo gikora | Muri «Agapaki» |
|---|---|---|
| Intangiriro | yerekana abakinankuru, aho n'igihe | agasanduku ka 1: irembo ry'ishuri, nimugoroba |
| Ipfundo | ikibazo cyangwa igihe cyo guhitamo | agasanduku ka 2: Kalisa yibaza |
| Indunduro | igihe gikomeye kurusha ibindi, icyemezo gifatwa | agasanduku ka 3: «Wapi! Sinzabikora!» |
| Umusozo | ingaruka z'icyemezo n'ubutumwa | agasanduku ka 4: kubimenyesha umurezi |
Mu tuzu tw'amagambo, abakinankuru bavuga nk'abantu nyabo: batangara, bababara, barahakana, barahamagarana. Amarangamutima ni yo agaragaza ibyo byiyumvo mu ijambo rimwe.
| Irangamutima | Icyo rigaragaza | Urugero |
|---|---|---|
| Yooo! | impuhwe cyangwa agahinda | «Yooo! Mbega ukuntu yarwaye!» |
| Ayi! | ububabare cyangwa gutungurwa nabi | «Ayi! Ukuguru kwanjye!» |
| Mbega! | gutangara (cyane cyane gushima) | «Mbega ubutwari!» |
| Wapi! | guhakana gukomeye | «Wapi! Sinzabikora!» |
| Yewe! | guhamagara cyangwa kwihanangiriza | «Yewe! Uzabyicuza…» |
| Ngaho! | gushishikariza cyangwa gutera umwete | «Ngaho, tangira!» |
| Dore! | kwereka undi ikintu | «Dore agapaki!» |
| Akatwatuzo | Akazi kako mu tuzu tw'amagambo |
|---|---|
| Agatangaro (!) | nyuma y'irangamutima no ku nteruro zitangara cyangwa zitegeka: «Wapi!» |
| Akabazo (?) | ku nteruro zibaza, no mu bitekerezo: «…harimo iki?» |
| Utudomo dutatu (…) | interuro idarangiye, gushidikanya cyangwa iterabwoba rituje: «Amafaranga 5 000…» |
Icyitonderwa: mu kazu k'amagambo, ntibakoresha «ati:» cyangwa «»: akazu ubwako, n'umurizo wako, ni byo byerekana uvuga. Iyo uhinduye inkuru ishushanyije inkuru isanzwe, ni bwo usubizamo «ati:» n'utwugarizo «».
Worked example
Guhindura agasanduku inkuru isanzwe, intambwe ku yindi
Agasanduku ka 3: Kalisa azamura ukuboko: «Wapi! Sinzabikora!» Umugabo: «Yewe! Uzabyicuza…»
Inkuru isanzwe: Kalisa azamura ukuboko, aravuga ati: «Wapi! Sinzabikora!» Umugabo amureba nabi, ati: «Yewe! Uzabyicuza…» maze yigendera.
Inkuru ishushanyije ni nk'ikinamico iri ku rupapuro: udusanduku ni ibice by'ikinamico, utuzu tw'amagambo ni ibyo abakinnyi bavuga, utugambo tw'umubarankuru bivugwa n'umubarankuru, naho amashusho akaba ibyo abakinnyi bakora. Mu kuyikina:
Warning
Umukoro: Mu matsinda ya batatu kugeza kuri batanu, muhange inkuru ishushanyije y'udusanduku dutandatu ku nsanganyamatsiko «Inshuti nyayo ntigushora mu biyobyabwenge». Mubanze kwandika inyandiko y'udusanduku, mushushanye, hanyuma muyikine imbere y'ishuri mu minota itatu. Mukoreshe nibura amarangamutima atatu atandukanye n'utwatuzo dukwiye.
Worked example
Igisubizo cy'ikitegererezo: inyandiko y'udusanduku ya «Ikirori cya Gisa» (byanditswe na Ganzaa)
| Agasanduku | Ishusho | Umubarankuru | Amagambo / ibitekerezo |
|---|---|---|---|
| 1 | Urubyiruko rubyina mu kirori cy'isabukuru | Ku wa Gatandatu, mu isabukuru ya Gisa | GISA: «Mbega ibirori byiza!» |
| 2 | Umusore yereka Gisa agacupa gato mu ibanga | — | MUSORE: «Ngaho, nywaho gake. Nta wubibona…» |
| 3 | Gisa areba agacupa, yifashe ku mutwe | — | (igitekerezo) GISA: «Inshuti nyayo yampa ibi?» |
| 4 | Keza, inshuti ya Gisa, amukurura ukuboko | — | KEZA: «Yewe Gisa! Ngwino tubyine!» |
| 5 | Gisa asubiza umusore agacupa | — | GISA: «Wapi! Isabukuru yanjye ndashaka kuyibuka yose.» |
| 6 | Gisa na Keza baseka, bafashe umutsima w'isabukuru | Inshuti nyayo ntigushora mu kaga | KEZA: «Dore umutsima wawe, nshuti!» |
Ibikinwa: Umubarankuru: «Ku wa Gatandatu, mu isabukuru ya Gisa.» (Urubyiruko rurabyina. Umusore yegera Gisa, akuramo agacupa mu mufuka.) Umusore: «Ngaho, nywaho gake. Nta wubibona…» (Gisa areba abareba, ijwi rituje.) Gisa: «Inshuti nyayo yampa ibi?»…
Practice
Imyitozo
Vuga ibice bine by'imbata y'inkuru ishushanyije, utange urugero rwa buri gice muri «Agapaki».
Ni irihe rangamutima rikwiye muri buri nteruro? (a) «___ Nakubise ukuguru ku ibuye!» (b) «___ Sinzanywa itabi!» (c) «___ ubwiza bw'iki kiyaga!»
Hindura agasanduku ka 4 ka «Agapaki» inkuru isanzwe, ukoresheje «ati:» n'utwugarizo.
Kuki mu kazu k'amagambo hatandikwa «ati:»?
Ongeraho agasanduku ka gatanu kuri «Agapaki», ukoresheje akazu k'ibitekerezo n'utwatuzo dukwiye.
Hanga, ushushanye kandi ukine inkuru ishushanyije wasabwe mu bumenyi ngiro.
1. Intangiriro (agasanduku ka 1: irembo ry'ishuri, umugabo atanga agapaki); ipfundo (ka 2: Kalisa yibaza); indunduro (ka 3: «Wapi! Sinzabikora!»); umusozo (ka 4: abibwira umurezi).
2. (a) Ayi! (b) Wapi! (c) Mbega!
3. «Bukeye, Kalisa ajya mu biro by'umurezi, aravuga ati: «Mwarimu, hari umuntu ushaka kunshuka…» Umurezi aramureba, ati: «Mbega ubutwari! Turabimenyesha RIB.»»
4. Kuko akazu n'umurizo wako bigaragaza uvuga; «ati:» n'«» bikoreshwa mu nkuru isanzwe.
5. Urugero: ishusho: Kalisa ari mu ishuri, yandika; umubarankuru: «Nyuma y'icyumweru»; akazu k'ibitekerezo: «Iyo nemera ka gapaki… ubu naba ndi he?»
6. Isuzuma: imbata yuzuye (4), ubutumwa busobanutse (3), amagambo make kandi akwiye (3), amarangamutima atatu n'utwatuzo (4), kuyikina: ijwi, umubarankuru, amabwiriza y'ikinamico (6).
Ibyo kwibuka
Sources and credits
Inkuru ishushanyije «Agapaki» (SVG), inyandiko y'udusanduku «Ikirori cya Gisa», imbonerahamwe, ingero, imyitozo n'ibisubizo: Written by Ganzaa.
Ijambo «irangamutima» rikoreshwa nk'uko riri mu masomo y'iyiganteruro ya Rwanda Basic Education Board (elearning.reb.rw).
