Kurwanya Ibiyobyabwenge
Senior 6 · Kinyarwanda
Kurwanya Ibiyobyabwenge
Lesson 3 of 3
45 min
Buri wese afite inzozi: kuba umuganga, umuhanzi, umukinnyi w'ikipe y'igihugu. Inzozi ntizipfa umunsi umwe; zigenda zitakaza umwuka buhoro buhoro, iyo hari ikizirambitseho uburemere bwacyo. Ni byo bita inzozi zaryamiwe.
Muri iri somo urasoma inkuru ngufi y'umusore wari ugiye kugera ku nzozi ze, usesengure uturango tw'inkuru ngufi (abakinankuru, imbata, uburyo bwo kubara, ubutumwa), hanyuma uhindure igice cyayo ikinamico.
Inkuru ngufi yanditswe na Ganzaa. Abantu bayivugwamo ni abo gutekerezwa.
(1) Ku mugoroba wo ku wa Gatandatu, nari nicaye imbere ya televiziyo mu rugo, ndeba umukino w'ikipe y'igihugu y'abatarengeje imyaka makumyabiri. Ku munota wa mirongo itanu n'umunani, Mugisha yafashe umupira hagati mu kibuga, acenga ab'inyuma babiri, atera mu izamu. Igitego! Abantu bose bari mu kabari k'iruhande barasakuza. Njye nagumye nicaye. Icyo gitego, cyari icyanjye.
(2) Imyaka itatu mbere yaho, Mugisha nanjye twakiniraga ishuri ry'umupira ry'akarere. Umutoza wacu, Gakwaya, yakundaga kuvuga ati: «Olivier afite amaguru, Mugisha afite umutima.» Ni njye watsindaga ibitego byinshi. Igihe abashaka abakinnyi b'ikipe y'igihugu baje kudusura, banditse amazina abiri mu ikayi yabo: irya Mugisha n'iryanjye. Bari kugaruka nyuma y'amezi atatu, mu igeragezwa rya nyuma.
(3) Muri ayo mezi atatu ni ho byose byatangiye. Nyuma y'umukino twari twatsinze, abakinnyi bakuru bandarikiye mu birori. Umwe muri bo, Fredy, ampereza agatabi k'urumogi. «Rimwe gusa,» ni ko yavuze, «ni byo bituma umuntu aruhuka nyuma y'imyitozo.» Narasetse, ndagafata. Nibwiraga ko ari rimwe gusa.
(4) Ntiyabaye rimwe gusa. Byabaye nyuma ya buri mukino, nyuma ya buri myitozo, hanyuma n'iyo nta mukino wabaga. Amaguru yanjye yatangiye kuremera. Natindaga ku myitozo, nkibagirwa amayeri y'umukino, nkarakazwa n'ubusa. Umutoza Gakwaya yarambajije inshuro nyinshi ati: «Olivier, ufite iki?» Namubwiraga ko ndwaye malariya.
(5) Umunsi w'igeragezwa ugeze, nabyutse saa yine. Ijoro ryose nari naraye kwa Fredy. Ngeze ku kibuga, nasanze abashaka abakinnyi barangije, bari kugenda. Mugisha yaranyegereye, ampobera atavuga. Ni bwo bwa mbere numvise ko hari ikintu cyacitse kitazasubira.
(6) Nyuma yaho, ibintu byarihuse: amanota yanjye yaramanutse, nirukanwa mu ishuri ry'umupira, ntangira gufata amafaranga ya mama atazi. Umunsi umwe, mama yasanze ndi kumwe na Fredy inyuma y'inzu. Ntiyarakaye nk'uko nabitekerezaga. Yaricaye hasi, ararira. Ayo marira yarandize kurusha inkoni zose.
(7) Mama n'umutoza Gakwaya banjyanye ku bitaro by'akarere, bandangira aho bavura ababaswe n'ibiyobyabwenge. Amezi atandatu yambereye maremare kurusha imyaka yose nabayeho. Hari iminsi umubiri wanjye wose wasabaga urumogi, nkumva nshaka guhunga. Ariko buhoro buhoro, natangiye gusinzira, kurya, gutekereza neza. Nongeye kumva uburyohe bw'umupira nkina n'abandi barwayi.
(8) Ubu ndi mu mwaka wa gatandatu, kandi ndi umwe mu banyeshuri bigisha abandi ingaruka z'ibiyobyabwenge. Ndacyakina umupira, ariko mu ikipe y'umurenge. Sinzaba umukinnyi w'ikipe y'igihugu: izo nzozi zaryamiwe n'ibiyobyabwenge. Ariko nagize izindi: kuba umutoza w'abana, nkababwira ibyo ntabwiwe.
(9) Ku mugoroba Mugisha yatsinze cya gitego, namwoherereje ubutumwa bugufi: «Igitego cyiza, muvandimwe. Wagitsinze kabiri: ku bwawe no ku bwanjye.» Yansubije ako kanya: «Ejo uzaze kunyigisha gutoza. Ndabizi ko uzi byinshi.»
| Ijambo cyangwa imvugo | Icyo bisobanura mu nkuru |
|---|---|
| inzozi zaryamiwe | imvugo shusho: inzozi zabujijwe gukura, zirapfuka, nk'ikintu cyaryamiweho n'ikindi kiremereye |
| gucenga | gutambuka imbere y'umukinnyi w'indi kipe ufite umupira, ukamurusha amayeri |
| igeragezwa | igihe abakinnyi bapimwa kugira ngo hatoranywe abakwiye |
| kurarika | gutumira umuntu mu birori cyangwa ahandi |
| amayeri | ubuhanga n'uburyo bwihariye bwo gukora ikintu (hano: gukina) |
| kurarakazwa n'ubusa | kurakara cyane ku mpamvu idafite agaciro |
| kurya umuntu (amarira yarandize) | imvugo shusho: kubabaza umuntu cyane, ku mutima |
1. Kuki Olivier yavuze ko igitego cya Mugisha «cyari icye»?
2. Umutoza Gakwaya yavugaga iki kuri Olivier na Mugisha?
3. Ni ibihe bimenyetso by'uko Olivier atangiye kubatwa, bivugwa mu gika cya 4?
4. Byagendekeye bite Olivier ku munsi w'igeragezwa?
5. Ni iki cyakoze ku mutima wa Olivier kurusha ibindi byose? Kubera iki?
6. Ni izihe nzozi nshya Olivier afite ubu?
1. Kuko na we yari yaratoranyijwe ngo azakore igeragezwa ry'ikipe y'igihugu, akaba ari we watsindaga ibitego byinshi; iyo atabatwa n'ibiyobyabwenge, wenda ni we wari kuba ari muri iyo kipe.
2. «Olivier afite amaguru, Mugisha afite umutima.»
3. Yabikoreshaga buri gihe; amaguru araremera; atinda ku myitozo; yibagirwa amayeri; arakazwa n'ubusa; abeshya umutoza.
4. Yabyutse saa yine kuko yari yaraye kwa Fredy; ageze ku kibuga asanga abashaka abakinnyi barangije.
5. Amarira ya nyina: ntiyarakaye, ahubwo yararize. Byamweretse uburemere bw'agahinda yateye umuryango we.
6. Kuba umutoza w'abana, akababwira ibyo atabwiwe.
| Akarango | Icyo ari cyo | Muri «Igitego kitari icyanjye» |
|---|---|---|
| Abakinankuru | abantu inkuru ivuga: nyamukuru n'abungirije | nyamukuru: Olivier; abungirije: Mugisha, umutoza Gakwaya, Fredy, mama |
| Aho n'igihe | ahantu n'igihe inkuru ibera | mu rugo, ku kibuga, ku bitaro; mu gihe cy'imyaka itatu |
| Uburyo bwo kubara | uvuga inkuru n'uko ayibara | ngenga ya mbere («nari nicaye»): umukinankuru nyamukuru ni we ubara |
| Gusubira inyuma mu gihe | inkuru itangirira ku bihe bya vuba, igasubira ku byabaye mbere | igika cya 1 (uyu munsi) → ibika 2–7 (imyaka itatu ishize) → ibika 8–9 (ubu) |
| Imbata | intangiriro, ipfundo, indunduro, umusozo | inzozi (2) → «rimwe gusa» n'ububata (3–4) → igeragezwa ryamucitse (5) → kuvurwa n'inzozi nshya (7–9) |
| Insanganyamatsiko | igitekerezo rusange inkuru ivugaho | ingaruka z'ibiyobyabwenge ku nzozi z'urubyiruko |
| Ubutumwa | isomo umwanditsi ashaka gutanga | «rimwe gusa» rishobora gusenya inzozi; ariko gukira no kugira inzozi nshya birashoboka |
Definition
Inkuru ngufi ni inkuru y'impimbano, isomwa mu gihe gito, ivuga ibyabaye ku mukinankuru umwe cyangwa bake, ikagira imbata (intangiriro, ipfundo, indunduro, umusozo) n'ubutumwa.
Gusubira inyuma mu gihe ni uburyo bwo kubara inkuru butangira ku bihe bya vuba, maze bugasubira ku byabaye mbere kugira ngo busobanure uko ibintu byageze aho.
Worked example
Gusesengura imvugo shusho, intambwe ku yindi
Interuro: «Ayo marira yarandize kurusha inkoni zose.» (igika cya 6)
Worked example
Kuki umwanditsi yahisemo ngenga ya mbere?
Ikibazo: Inkuru iyo ibarwa n'umubarankuru wo hanze (ngenga ya gatatu: «Olivier yari yicaye…»), ni iki cyari guhinduka?
Igisubizo: Ngenga ya mbere ituma umusomyi yumva ibyiyumvo bya Olivier imbere mu mutima we («Icyo gitego, cyari icyanjye»; «numvise ko hari ikintu cyacitse»). Bituma inkuru isa n'ubuhamya, ikagira uburemere kandi ikizerwa n'urubyiruko. Ngenga ya gatatu yari kubona byinshi (urugero, ibyo nyina atekereza), ariko ntiyari kugira ubwo bwegerane.
Warning
Mu gusesengura, tandukanya insanganyamatsiko (ikintu inkuru ivugaho: ingaruka z'ibiyobyabwenge) n'ubutumwa (isomo umwanditsi aduha kuri icyo kintu: «rimwe gusa» rishobora gusenya inzozi, ariko gukira birashoboka). Ntukavuge ko ubutumwa ari «ibiyobyabwenge»: ni interuro yuzuye.
Umukoro: Hindura igika cya 6 n'icya 7 (mama asanga Olivier na Fredy, hanyuma bakajya ku bitaro) igice cy'ikinamico cy'iminota itatu kugeza kuri itanu. Andika amazina y'abakinnyi, umubarankuru, ibyo buri wese avuga, n'amabwiriza y'ikinamico mu dukubo. Hanyuma mugikine mu matsinda.
Worked example
Igisubizo cy'ikitegererezo (cyanditswe na Ganzaa)
Abakinnyi: Umubarankuru, Olivier, Fredy, Mama, Umutoza Gakwaya.
UMUBARANKURU: Ku mugoroba, inyuma y'inzu y'iwabo wa Olivier.
(Olivier na Fredy bicaye ku ibuye, baseka. Mama yinjira afite agaseke. Arahagarara, abareba. Agaseke kamucika, kakagwa hasi.)
FREDY: (ahaguruka vuba) Mwiriwe, mama… Nari… nari ngiye.
(Fredy agenda yihuta. Mama yegera Olivier, yicara hasi, ararira bucece.)
OLIVIER: Mama… mama, mbabarira. Si… si ko bimeze.
MAMA: (ijwi rituje) Olivier, sinje kugukubita. Inkoni nayikubise kenshi, ntiyagira icyo ihindura. Ndashaka kumenya gusa: urashaka kuva aha?
OLIVIER: (aceceka akanya, hanyuma arunama) Yego… ariko simbishoboye njyenyine.
UMUBARANKURU: Bukeye, ku bitaro by'akarere.
(Mama, umutoza Gakwaya na Olivier bicaye imbere y'ameza ya muganga.)
GAKWAYA: Olivier, umupira uragutegereje. Ariko mbere y'umupira, ugomba kubanza gukira.
OLIVIER: (areba nyina) Ndabyemera. Nzagerageza.
MAMA: (amufata ukuboko) Ntuzagerageza wenyine, mwana wanjye.
(Amatara arazima.)
Practice
Imyitozo
Erekana umukinankuru nyamukuru n'abakinankuru babiri bungirije, uvuge uruhare rwa buri wese mu nkuru.
Inkuru ibarwa mu yihe ngenga? Tanga interuro ebyiri zibigaragaza.
Garagaza aho inkuru isubira inyuma mu gihe, n'aho igarukira ku bihe bya none.
Sobanura imvugo shusho «inzozi zaryamiwe n'ibiyobyabwenge».
Fredy ni umukinankuru w'ingenzi nubwo avugwa gake. Kubera iki?
Ubutumwa bwa Mugisha bwo ku iherezo («Ejo uzaze kunyigisha gutoza») busobanura iki ku bucuti bwabo no ku hazaza ha Olivier?
Andika igice cy'ikinamico wasabwe mu bumenyi ngiro.
1. Nyamukuru: Olivier. Abungirije: Fredy (amushora mu biyobyabwenge), mama (amufasha kwemera ikibazo no kuvurwa), umutoza Gakwaya (amubona impano, akamujyana kwa muganga), Mugisha (inshuti nyayo itagenda).
2. Ngenga ya mbere: «nari nicaye imbere ya televiziyo»; «Narasetse, ndagafata.»
3. Igika cya 1 ni ubu; igika cya 2 gisubira inyuma («Imyaka itatu mbere yaho»), kugeza ku gika cya 7; ibika 8–9 bigaruka ku bihe bya none («Ubu ndi mu mwaka wa gatandatu»).
4. Inzozi zo kuba umukinnyi w'ikipe y'igihugu zabujijwe gukura n'ibiyobyabwenge, nk'ikintu kiremereye cyaziryamyeho kikazihumeka.
5. Ni we watangije ipfundo ry'inkuru: yamuhaye «rimwe gusa», akamujyana mu ngeso, kugeza ku ijoro ryatumye atinda igeragezwa. Agaragaza inshuti mbi.
6. Bwerekana ko ubucuti bwabo butapfuye, kandi ko Mugisha yizera Olivier: inzozi nshya zo gutoza zifite agaciro, kandi zishobora gutangira vuba.
7. Isuzuma: abakinnyi n'umubarankuru (2), ibiganiro bihuye n'inkuru (4), amabwiriza y'ikinamico mu dukubo (4), ibyiyumvo bigaragara (4), gukina: ijwi n'imigendere (6).
Ibyo kwibuka
Further reading
Ibitabo byo gusoma
Sources and credits
Inkuru ngufi «Igitego kitari icyanjye», igice cy'ikinamico, imbonerahamwe, ingero, imyitozo n'ibisubizo: Written by Ganzaa. Abantu bavugwa ni abo gutekerezwa.
Ifoto: Second Division in Football Rwanda, Annick green, Wikimedia Commons, CC0 1.0.
