Maelekezo ya mwongoza watalii: hali ya kuomba na kuamuru

1Dakika tano kabla ya safari

Kila kikundi cha watalii kinachoingia katika hifadhi ya taifa hupewa maelekezo kwanza. Mwongoza watalii huwaambia nini wafanye na nini wasifanye, kwa sababu kosa dogo la mgeni mmoja linaweza kumdhuru mnyama, kuharibu mmea au kumweka mgeni mwenyewe hatarini. Maelekezo hayo hutolewa kwa sentensi fupi za amri na za kuomba.

Somo hili linaendeleza ulichojifunza kidato cha pili kuhusu amri za vitenzi vya silabi moja (njoo, kula). Sasa utaunda amri za vitenzi vyote, kwa umoja na kwa wingi, utazikanusha, na utatumia hali ya kuomba ili kuzungumza kwa adabu.

2Kusoma: Kabla ya kuingia msituni

(Wanafunzi wa kidato cha tatu kutoka shule moja ya Rusizi wako katika ziara ya kimasomo kwenye Hifadhi ya Taifa ya Nyungwe. Mwongoza watalii, Bwana Nsengimana, anawapa maelekezo langoni.)

Nsengimana: Habari za asubuhi, wanafunzi! Karibuni Nyungwe. Tafadhali, naomba mnisikilize kwa makini kwa dakika tano kabla hatujaanza safari.

Wanafunzi: Nzuri, Bwana Nsengimana!

Nsengimana: Kwanza, kaeni pamoja wakati wote. Msitangulie mbele yangu, wala msibaki nyuma ya kundi. Njia hii ni nyembamba na ina mteremko mkali.

Pili, msitupe taka msituni. Kila mtu aweke chupa yake tupu na karatasi ndani ya mkoba wake. Tutazitupa kwenye pipa la taka tukirudi.

Tatu, msiguse mimea msiyoijua, na msichume maua. Baadhi ya mimea ina miiba, na mingine ina sumu.

Nne, tukiwaona nyani, simameni kimya. Msipige kelele, msiwarushie chakula wala msiwakaribie. Chakula cha binadamu kinawadhuru.

Nsengimana: Hapana. Tutavuka kwa vikundi vidogo. Mkiwa darajani, shikeni kamba za pembeni na tembeeni polepole. Msiruke juu ya daraja wala msilitikise.

Mwalimu Mukamana: Wanafunzi, mmesikia. Ni lazima kila mmoja afuate maelekezo haya. Kunyweni maji sasa, kisha njooni hapa tuanze.

3Msamiati

4Ufahamu

1. Wanafunzi hawa wametoka wapi, na wanafanya nini Nyungwe?
2. Kwa nini wanafunzi wanakatazwa kutangulia au kubaki nyuma?
3. Wageni wanapaswa kufanya nini wakiwaona nyani? Taja mambo mawili.
4. Uwase anaomba nini? Je, anajibiwa ndiyo? Kwa masharti gani?
5. Eleza jinsi wanafunzi watakavyovuka daraja linaloning'inia.

MajibuMajibu

1. Wametoka shule moja ya Rusizi; wako katika ziara ya kimasomo.
2. Kwa sababu njia ni nyembamba na ina mteremko mkali, kwa hiyo ni hatari mtu akipotea au akibaki peke yake.
3. Wasimame kimya; wasipige kelele, wasiwarushie chakula na wasiwakaribie.
4. Anaomba ruhusa ya kupiga picha za ndege. Anaruhusiwa, ila azime mlio wa simu na asitumie mwanga mkali wa kamera.
5. Kwa vikundi vidogo, wakishika kamba za pembeni na kutembea polepole, bila kuruka wala kulitikisa daraja.

5Sarufi (1): hali ya kuamuru

Maneno kaeni, simameni, shikeni, piga, zima yanatoa amri moja kwa moja kwa mtu au watu walio mbele ya msemaji. Hii ndiyo hali ya kuamuru.

Kanuni

1. Wingi: kitenzi kinachoishia kwa -a hubadilisha -a kuwa -eni (soma → someni). Vitenzi vinavyoishia kwa -i, -e, -u huongeza -ni tu (rudi → rudini).
2. Kukanusha: usi- (mtu mmoja) au msi- (watu wengi) + shina; -a ya mwisho huwa -e (tupa → usitupe). Vitenzi vya -i, -e, -u havibadiliki mwishoni (usirudi).
3. Amri yenye mtendwa: kiambishi cha mtendwa kikiingia, -a huwa -e: ambia → niambie; saidia → wasaidie; pa → nipe.
4. Amri za pekee: kuja → njoo, kwenda → nenda, kuleta → lete.

6Sarufi (2): hali ya kuomba (kutaka)

Sasa angalia: Kila mtu aweke chupa yake mkobani. Ni lazima kila mmoja afuate maelekezo. Naomba uniruhusu. Njooni hapa tuanze. Vitenzi hivi havitoi amri ya moja kwa moja. Vinaonyesha jambo linalotakiwa, linaloombwa au linalopendekezwa.

Hali ya kuomba hutumika:

• kuomba kwa adabu: Tafadhali unipe ramani. Naomba mnisikilize.
• baada ya maneno ya lazima au ushauri: lazima, sharti, ni vizuri, inafaa: Ni vizuri mvae viatu imara.
• kuonyesha lengo baada ya ili: Tuondoke mapema ili tufike kabla ya mvua.
• kupendekeza jambo tufanye pamoja: Twende! Tupumzike hapa.
• kusimulia amri ya mtu mwingine: Mwongoza watalii alituambia tusiguse mimea.

Ngazi za adabu

Umbo ningeomba lina kiambishi -nge- cha masharti, ambacho utajifunza katika mada ya pili.