Vivutio vya utalii nchini Rwanda: mbuga, misitu na milima; kiwakilishi rejeshi -amba-

1Kutoka baridi ya volkano hadi joto la mbuga

Rwanda ni nchi ndogo, lakini mandhari yake hubadilika haraka. Asubuhi unaweza kuwa kwenye mteremko wa volkano wenye ukungu na baridi, na jioni ukawa kwenye mbuga ya joto ya mashariki ukiwatazama twiga. Makala ifuatayo iliandikwa na mwanafunzi kwa ajili ya jarida la shule yake. Inaeleza vivutio vikuu vya utalii nchini.

Unaposoma, hesabu ni mara ngapi mwandishi anatumia maneno kama ambao, ambalo, ambacho na ambapo. Maneno hayo humsaidia kuunganisha habari mbili katika sentensi moja.

2Kusoma: «Nchi ndogo, vivutio vikubwa»

(Makala ya Keza Uwimana, mwanafunzi wa kidato cha tatu, katika jarida la shule.)

Watu wengi ambao hawajawahi kufika Rwanda hufikiri kwamba nchi ndogo haina mengi ya kuonyesha. Wanakosea. Kwa mwendo wa saa chache za gari, mtalii anaweza kutoka kwenye milima ya volkano hadi kwenye mbuga ambayo imejaa twiga na pundamilia.

Milima ya volkano. Kaskazini-magharibi mwa nchi kuna Hifadhi ya Taifa ya Volkano. Hifadhi hii imepewa jina hilo kutokana na milima mitano ya volkano ambayo ni sehemu ya safu ya Virunga: Karisimbi, Bisoke, Sabyinyo, Gahinga na Muhabura. Karisimbi, ambao kilele chake kiko mita 4,507 juu ya usawa wa bahari, ndio mlima mrefu kuliko yote nchini. Bisoke nao una ziwa dogo ndani ya kasoko yake. Lakini kivutio ambacho huwaleta watalii wengi zaidi ni ngagi wa milimani. Tangu mwaka 2005, watoto wa ngagi hupewa majina katika sherehe ya Kwita Izina. Sherehe hii inafuata desturi ya zamani ya Wanyarwanda ya kumpa mtoto jina mbele ya familia na marafiki.

Msitu wa Nyungwe. Kusini-magharibi kuna msitu wa Nyungwe, mmojawapo wa misitu ya mvua ya zamani zaidi barani Afrika. Msitu huu ni makazi ya sokwe mtu na aina nyingine kumi na mbili za wanyama wa jamii ya nyani. Watalii ambao hawaogopi urefu hutembea juu ya daraja linaloning'inia. Daraja hilo, ambalo lina urefu wa mita 160, liko mita 70 juu ya bonde. Ukiwa juu yake, unaona vilele vya miti ambavyo kwa kawaida huonekana kwa ndege tu.

Mbuga ya Akagera. Upande wa mashariki kuna Hifadhi ya Taifa ya Akagera. Hapa mandhari ni tofauti kabisa: ni mbuga ya nyasi, vichaka, vinamasi na maziwa kadhaa. Kwa kushirikiana na shirika la African Parks, Rwanda imewaleta simba ambao walitoka Afrika Kusini, na pia imewarudisha vifaru weusi. Watalii ambao hufanya safari ya kutazama wanyama huweza kuona tembo, nyati, twiga, pundamilia na aina karibu 490 za ndege.

Ziwa, historia na utamaduni. Magharibi, Ziwa Kivu huwavutia watu ambao wanataka kupumzika. Katika miji ya Rubavu na Karongi kuna fukwe ambazo zinafaa kwa kuogelea na kupanda boti. Wageni ambao wanapenda historia hutembelea Makumbusho ya Ethnografia mjini Huye na Ikulu ya Kifalme mjini Nyanza. Mjini Kigali, wageni wengi hutembelea Kituo cha Kumbukumbu cha Kigali, mahali ambapo hujifunza historia ya Mauaji ya Kimbari dhidi ya Watutsi ya mwaka 1994 (the 1994 Genocide against the Tutsi) na kuwakumbuka waliopoteza maisha.

Utalii na maendeleo. Vivutio hivi si vya kupendeza tu. Utalii huleta fedha za kigeni, hutoa ajira kwa waongoza watalii, wapishi, madereva na wasanii, na sehemu ya mapato ya hifadhi hurudishwa kwa jamii ambazo zinaishi kando ya hifadhi. Lakini utalii una sharti moja: mazingira ambayo yanawavutia watalii lazima yalindwe. Msitu ambao umekatwa haurudi kesho, na mnyama ambaye ametoweka harudi kamwe.

Makala hii imeandikwa na Ganzaa; Keza ni mhusika wa kubuni. Takwimu zote zimetoka Visit Rwanda (RDB), angalia «Sources and credits» chini.

Mahali vivutio vilipo

Mchoro huu unaonyesha mwelekeo tu: Volkano iko kaskazini-magharibi, Nyungwe kusini-magharibi, Akagera mashariki, na Ziwa Kivu kwenye mpaka wa magharibi.

3Msamiati kuhusu vivutio vya utalii

4Ufahamu

1. Kwa nini hifadhi ya kaskazini-magharibi inaitwa Hifadhi ya Taifa ya Volkano?
2. Sherehe ya Kwita Izina inafanyika kwa ajili ya nini, na inafuata desturi gani ya Wanyarwanda?
3. Daraja linaloning'inia la Nyungwe lina urefu gani, na liko juu kiasi gani?
4. Linganisha mandhari ya Nyungwe na ya Akagera kwa sentensi mbili.
5. Taja njia tatu ambazo utalii huchangia maendeleo kulingana na makala.
6. Mwandishi anasema «Msitu ambao umekatwa haurudi kesho.» Anamaanisha nini? Unakubaliana naye? Eleza.

MajibuMajibu

1. Kwa sababu ina milima mitano ya volkano ya safu ya Virunga: Karisimbi, Bisoke, Sabyinyo, Gahinga na Muhabura.
2. Ni sherehe ya kuwapa majina watoto wa ngagi wa milimani. Inafuata desturi ya kumpa mtoto jina mbele ya familia na marafiki.
3. Lina urefu wa mita 160 na liko mita 70 juu ya bonde.
4. Nyungwe ni msitu mnene wa mvua wenye sokwe mtu na nyani wengine. Akagera ni mbuga ya nyasi na vichaka yenye maziwa, tembo, twiga na pundamilia.
5. Huleta fedha za kigeni; hutoa ajira (waongoza watalii, wapishi, madereva, wasanii); sehemu ya mapato hurudishwa kwa jamii zinazoishi kando ya hifadhi.
6. Maana: mazingira yakiharibiwa huchukua muda mrefu sana kurudi, au hayarudi kabisa, na hapo utalii unakufa. Jibu la maoni linakubalika likitoa sababu, kwa mfano: «Nakubali, kwa sababu miti mikubwa ya msitu wa zamani huchukua miaka mingi kukua.»

5Sarufi: kiwakilishi rejeshi -amba-

Linganisha jozi hizi:

• Daraja lina urefu wa mita 160. Daraja hilo liko mita 70 juu ya bonde. (sentensi mbili)
• Daraja, ambalo lina urefu wa mita 160, liko mita 70 juu ya bonde. (sentensi moja)

Neno ambalo limeunganisha sentensi mbili. Linarejelea nomino daraja ambayo imeshatajwa, kwa hiyo hatuhitaji kuirudia. Neno la aina hii huitwa kiwakilishi rejeshi.

-amba- katika ngeli za nomino

Kanuni nne za kutumia -amba-

1. Hupatana na nomino inayorejelewa, si na nomino iliyo karibu: Kilele cha mlima ambacho kina ukungu (kilele), lakini mlima wa Bisoke ambao una ziwa (mlima).
2. Hukaa nje ya kitenzi, kwa hiyo kitenzi kinachofuata kinaweza kuwa katika wakati wowote, hata ukanushi: ambao wamefika, ambao watakuja, ambao hawajawahi kufika, ambao hufanya safari.
3. Nomino ikiwa mtendwa (shamirisho) wa kitenzi, kitenzi huchukua kiambishi cha mtendwa: Daraja ambalo tulilivuka · Ngagi ambao tuliwaona.
4. Kuna njia nyingine: o-rejeshi inaweza kuingia ndani ya kitenzi chenye -na-, -li- au -taka-: watalii ambao walifika = watalii waliofika. Lakini kwa -me- tumia -amba- tu: watalii ambao wamefika.