Barua pepe ya Aisha kuhusu Umuganura: hali ya masharti -nge- – Matukio ya Kijamii na Kitaifa katika Kalenda (Senior 3 Kiswahili) | Ganzaa

Matukio ya Kijamii na Kitaifa katika Kalenda

Lessons

Senior 3 · Kiswahili

Matukio ya Kijamii na Kitaifa katika Kalenda

4 lessons

Lesson 2 of 4

Barua pepe ya Aisha kuhusu Umuganura: hali ya masharti -nge-

25 min

«Kama ungekuwa hapa…»

Tunapomwalika mtu ambaye yuko mbali, mara nyingi tunazungumza juu ya mambo ambayo bado hayajatokea, na huenda yasitokee: kama ungekuja, ungeona…; kama ningepata nafasi, ningekuja… Mambo haya hutegemea sharti fulani. Katika Kiswahili, sharti la aina hii huonyeshwa na kiambishi -nge-.

Katika barua pepe ifuatayo, Aisha, mwanafunzi wa Rwamagana, anamwandikia binamu yake anayeishi Mombasa, Kenya. Anamweleza Umuganura na kumwambia jinsi likizo yao ingekuwa kama angekuja. Pigia mstari kila kitenzi chenye -nge- unaposoma.

Kusoma: Ungekuja likizo ya Agosti!

Kwa: Halima Said
Kutoka: Aisha Uwamahoro
Kichwa: Ungekuja likizo ya Agosti!

Mpendwa binamu Halima,

Pokea salamu nyingi kutoka Rwamagana. Natumaini u mzima pamoja na shangazi na mjomba. Sisi hapa tu wazima, ingawa mvua za mwezi huu zimekuwa nyingi.

Jana mwalimu wetu wa Kiswahili alituuliza: «Kama ungeweza kumwalika rafiki yako kwenye sikukuu moja ya Rwanda, ungechagua ipi?» Mimi nilichagua Umuganura, na nikakufikiria wewe.

Kama ungekuja Rwanda mwezi Agosti, ungeshiriki nasi Umuganura. Ni sikukuu ya mavuno, inayoadhimishwa Ijumaa ya wiki ya kwanza ya Agosti. Tungeamka mapema, tungekwenda kwa bibi kijijini, na ungeona jinsi familia nzima inavyokula pamoja mtama wa mavuno mapya. Bibi angekusimulia hadithi za zamani, na mimi ningekufundisha ngoma ya Kinyarwanda. Najua ungeicheza vizuri, kwa sababu wewe hupenda kucheza!

Ningependa pia kuja Mombasa. Kama ningepata nafasi wakati wa Idd el-Fitr, ningeswali pamoja nanyi msikitini, kisha tungekwenda ufukweni. Lakini baba anasema nauli ya basi ni ghali mwaka huu. Kama isingekuwa gharama hiyo, ningekuja hata kesho!

Hata hivyo, tusikate tamaa. Ungeongea na wazazi wako, labda wangekuruhusu kuja likizo ijayo. Mama anasema kama mngekuja wote, mngelala kwetu bila tatizo.

Nijibu haraka. Ningefurahi sana kusikia jibu lako.

Wako akupendaye,
Aisha

Imeandikwa na Ganzaa; wahusika ni wa kubuni.

Msamiati

Neno	Maana kwa Kiswahili	English
binamu	mtoto wa shangazi au wa mjomba wako	cousin
kumwalika	kumwomba mtu aje kwenye sherehe au nyumbani	to invite
kushiriki	kuwa sehemu ya jambo pamoja na wengine	to take part
mtama	nafaka ndogo nyekundu au nyeupe inayolimwa kwa chakula na pombe ya jadi	sorghum
kusimulia	kueleza hadithi au tukio kwa mdomo	to narrate
kuswali	kufanya ibada ya sala katika dini ya Kiislamu	to pray (Islam)
nauli	malipo ya kusafiri kwa basi, gari au ndege	fare
gharama	kiasi cha fedha kinachohitajika kwa jambo fulani	cost
kukata tamaa	kupoteza matumaini	to give up hope
sharti (masharti)	jambo linalopaswa kutimia kabla ya jingine kutokea	condition

Ufahamu

Aisha anamwandikia nani, na mtu huyo anaishi wapi?
Ni swali gani la mwalimu lililomfanya Aisha amfikirie binamu yake?
Taja mambo matatu ambayo Halima angefanya kama angekuja wakati wa Umuganura.
Ni kitu gani kinachomzuia Aisha kwenda Mombasa sasa hivi?
Je, kwa maoni yako, Halima atakuja Rwanda? Toa ushahidi kutoka kwenye barua.

MajibuMajibu

Anamwandikia binamu yake Halima Said, anayeishi Mombasa, Kenya.
«Kama ungeweza kumwalika rafiki yako kwenye sikukuu moja ya Rwanda, ungechagua ipi?»
Yoyote matatu: angeamka mapema; angekwenda kwa bibi kijijini; angeona familia ikila mtama wa mavuno mapya pamoja; angesimuliwa hadithi na bibi; angefundishwa ngoma ya Kinyarwanda.
Nauli ya basi ni ghali mwaka huu.
Haijulikani bado. Barua inatumia -nge- (ungekuja, wangekuruhusu), yaani ni matumaini tu. Inategemea sharti: wazazi wa Halima wakubali.

✦

Sarufi: hali ya masharti -nge-

Soma tena sentensi hii: Kama ungekuja Rwanda mwezi Agosti, ungeshiriki nasi Umuganura. Ina sehemu mbili:

Sharti: kama ungekuja Rwanda (jambo ambalo halijatokea na huenda lisitokee);
Matokeo: ungeshiriki nasi Umuganura (lingetokea kama sharti lingetimia).

Vitenzi vyote viwili vina -nge-.

Definition

Hali ya masharti -nge- ni umbo la kitenzi linaloonyesha kwamba kitendo kingetokea iwapo sharti fulani lingetimia, lakini sharti hilo bado halijatimia, au huenda lisitimie. Huundwa kwa kiambishi cha nafsi au cha ngeli + -nge- + mzizi wa kitenzi. Hukanushwa kwa -si- kabla ya -nge-.

Mfano: Ningepata nafasi, ningekuja. · Kama isingekuwa gharama, ningesafiri.

Kitenzi «kuja» na «kusoma» katika hali ya masharti

Nafsi	Kukubali	Kukanusha	kuja (kukubali)
mimi	ningesoma	nisingesoma	ningekuja
wewe	ungesoma	usingesoma	ungekuja
yeye	angesoma	asingesoma	angekuja
sisi	tungesoma	tusingesoma	tungekuja
ninyi	mngesoma	msingesoma	mngekuja
wao	wangesoma	wasingesoma	wangekuja

-nge- katika ngeli nyingine

Kiambishi cha mwanzo hufuata ngeli ya kiima, kama katika nyakati nyingine: Mvua ingenyesha (I-ZI), mazao yangekuwa mengi (LI-YA). Kitabu kingepotea (KI-VI), mwalimu angekasirika (A-WA). Shuleni kungekuwa na sherehe (PA-KU-MU).

Mambo matatu ya kuzingatia

Sehemu zote mbili huchukua -nge-. Kama ungekuja, ungeona. Si Kama ungekuja, utaona.
«Kama» si lazima. Ungekuja, ungeona ina maana ileile. Unaweza pia kutumia ikiwa au iwapo.
Vitenzi vya silabi moja hubaki na ku-: angekula, tungekunywa, ningekuja. Kwa kwenda, maumbo tungekwenda na tungeenda yote husikika.

-nge- ni tofauti na -ki-

Kiambishi	Mfano	Maana
-ki- (sharti linalowezekana)	Ukija Agosti, utaona Umuganura.	Inawezekana kweli; mpango upo.
-nge- (sharti la kubuni)	Ungekuja Agosti, ungeona Umuganura.	Ni kama ndoto; haijulikani kama itatokea.

Worked example

Kuunda sentensi ya masharti

Unda sentensi kwa -nge-: mvua (kunyesha) vizuri — wakulima (kuvuna) mtama mwingi.

Kiima cha kwanza: mvua ni I-ZI, umoja → kiambishi i-: i + nge + nyesha = ingenyesha.
Kiima cha pili: wakulima ni A-WA, wingi → wa-: wa + nge + vuna = wangevuna.
Unganisha: sharti kwanza, matokeo baadaye.

Jibu: Mvua ingenyesha vizuri, wakulima wangevuna mtama mwingi.

Worked example

Kukanusha sentensi ya masharti

Sentensi: Tungekuwa na fedha, tungesafiri kwenda Mombasa.

Weka -si- baada ya kiambishi cha nafsi na kabla ya -nge-: tu + si + nge + kuwa = tusingekuwa.
Fanya vivyo hivyo kwa kitenzi cha pili: tusingesafiri.

Jibu: Tusingekuwa na fedha, tusingesafiri kwenda Mombasa.

Unaweza kukanusha sehemu moja tu ili kubadilisha maana: Kama isingekuwa gharama, ningekuja hata kesho (gharama ipo, kwa hiyo sitakuja).

Warning

Makosa ya kawaida

Kuchanganya -nge- na -ta- katika sentensi moja: si Kama ningepata nafasi, nitakuja, bali Kama ningepata nafasi, ningekuja.
Kuondoa ku- ya vitenzi vya silabi moja: si angela, bali angekula.
Kuchanganya kuwa (to be) na kua (to grow): kama ningekuwa mwalimu, si kama ningekua mwalimu.

Tip

-nge- kwa adabu: -nge- hufanya ombi kuwa la upole: Ningependa…, Ningeomba…, Ungeweza kunisaidia? Ulijifunza hili katika mada ya kwanza.

Kwa wakati uliopita: sharti ambalo halikutimia zamani mara nyingi huonyeshwa kwa -ngali-: Ungalikuja mwaka jana, ungaliona Umuganura. (Hukuja, kwa hiyo hukuona.)

Practice

Mazoezi

Kamilisha kwa -nge-: (a) Kama ___ (mimi, kuwa) na simu, ningekupigia. (b) Wanafunzi ___ (kusoma) kwa bidii, wangefaulu mtihani. (c) Kama mvua ___ (kunyesha) leo, sherehe ingeahirishwa.

Kanusha sentensi nzima: Angekula chakula cha mchana, angekuwa na nguvu.

Sahihisha: (a) Kama ungekuja mapema, utaona gwaride. (b) Tungenywa maji, tusingeumwa na kiu.

Badilisha kutoka -ki- kuwa -nge-: Ukifika Kigali tarehe 4 Julai, utaona sherehe za Kwibohora.

Eleza tofauti ya maana: (a) Akipata kazi, atanunua baiskeli. (b) Angepata kazi, angenunua baiskeli.

Andika sentensi nne zinazoanza na «Kama ningekuwa…» kuhusu jinsi ungeadhimisha sikukuu moja ya kitaifa shuleni kwako.

Kuzungumza: Kwa jozi, ulizaneni maswali kwa -nge-: Ungepewa likizo ya mwezi mzima, ungekwenda wapi? Ungeweza kukutana na shujaa mmoja wa taifa, ungemwuliza nini? Jibu kwa sentensi kamili.

MajibuMajibu

1. (a) ningekuwa (b) wangesoma (c) ingenyesha.

2. Asingekula chakula cha mchana, asingekuwa na nguvu.

3. (a) Kama ungekuja mapema, ungeona gwaride. (b) Tungekunywa maji, tusingeumwa na kiu. (kunywa ni kitenzi cha silabi moja, ku- inabaki.)

4. Ungefika Kigali tarehe 4 Julai, ungeona sherehe za Kwibohora.

5. (a) Inawezekana kweli kwamba atapata kazi. (b) Ni dhana tu; kazi haijapatikana na huenda isipatikane.

6. Mfano: Kama ningekuwa kiranja mkuu, ningeandaa mashindano ya mashairi kuhusu Siku ya Mashujaa. Ningewaalika wazazi. Tungepanda miti uwanjani. Kila darasa lingeimba wimbo mmoja.

7. Majibu yatatofautiana. Angalia kwamba kila jibu lina -nge- katika sehemu zote mbili.

Ya kukumbuka

-nge- = sharti la kubuni: ningesoma, angekuja, ingenyesha.
Sharti na matokeo yote huchukua -nge-; kukanusha ni -singe-: asingekuja.
Vitenzi vya silabi moja hubaki na ku-: angekula, tungekunywa.
-ki- = sharti linalowezekana; -nge- = sharti la kubuni; -ngali- = sharti lisilotimia zamani.

Sources and credits

Barua pepe, msamiati, maelezo ya sarufi, mifano na mazoezi: Written by Ganzaa.

Tarehe ya Umuganura (Ijumaa ya wiki ya kwanza ya Agosti): Presidential Order N° 54 of 2017 determining official public holidays, Republic of Rwanda, kupitia RwandaLII (chanzo cha ukweli tu).

Picha: Sorghum seeds Preparation.png, Joseph Lionceau, Wikimedia Commons, leseni CC BY-SA 4.0.

This lesson adapts CC BY-SA material and is shared under CC BY-SA 4.0.

1«Kama ungekuwa hapa…»

2Kusoma: Ungekuja likizo ya Agosti!

3Msamiati

4Ufahamu

5Sarufi: hali ya masharti -nge-