Matukio ya Kijamii na Kitaifa katika Kalenda
Senior 3 · Kiswahili
Matukio ya Kijamii na Kitaifa katika Kalenda
Lesson 4 of 4
25 min
Sikukuu huishi kwa maneno: taarifa za habari huieleza, viongozi hutoa hotuba, wanafunzi hughani mashairi, na baadaye watu huandika kumbukumbu zao. Katika somo hili utafanya kazi hizo nne. Utatumia msamiati wa sikukuu, ngeli ya PA-KU-MU, ngeli ya U-ZI na hali ya masharti -nge- ulizojifunza katika masomo matatu yaliyopita.
Mwalimu au mwenzako asome taarifa hii kwa sauti mara mbili. Andika maneno makuu tu wakati unasikiliza, kisha jibu maswali.
Hii ni taarifa ya habari ya shule. Jana, tarehe mosi Februari, wanafunzi wa shule yetu waliadhimisha Siku ya Mashujaa wa Taifa. Asubuhi wanafunzi wote walikusanyika uwanjani, ambapo bendera ilipandishwa na wimbo wa taifa ukaimbwa. Kisha mkuu wa shule alieleza maana ya ushujaa: «Shujaa si lazima awe mwanajeshi. Mwanafunzi anayemtetea mwenzake anayeonewa naye ni shujaa.» Baadaye wanafunzi wa kidato cha tatu waliwasilisha nyimbo tatu na mashairi mawili. Ukumbini mlikuwa na maonyesho ya picha za historia ya nchi. Kiranja mkuu alisema: «Kama kila mmoja wetu angefanya jambo moja jema kila siku, shule yetu ingekuwa mahali pazuri zaidi.» Sherehe ilimalizika saa sita mchana kwa kupanda miti hamsini kando ya uwanja.
Taarifa hii ni ya kubuni (illustrative).
Fikiria wewe ni kiranja wa darasa, na umeombwa kutoa hotuba ya dakika mbili katika sherehe ya shule ya sikukuu moja ya kitaifa. Hotuba rasmi ya Kiswahili ina mpangilio unaojulikana:
| Kigezo cha tathmini | Alama |
|---|---|
| Itifaki sahihi na mpangilio wa hotuba | 3 |
| Maudhui: maana ya sikukuu na mifano | 3 |
| Lugha: msamiati wa sikukuu, -nge-, PA-KU-MU | 2 |
| Sauti, kasi na kuwatazama wasikilizaji | 2 |
| Jumla | 10 |
Swali: Andika insha ya maneno kati ya 250 na 300 kuhusu jinsi shule yako au familia yako ilivyoadhimisha sikukuu moja.
Insha ya masimulizi inasimulia tukio kwa mpangilio wa wakati. Hutumia wakati uliopita (-li- na -ka-), na viunganishi vya wakati kama asubuhi, kisha, baadaye, mchana, jioni, mwishowe. Inaishia kwa hisia au funzo la mwandishi.
Worked example
Mfano wa insha ya masimulizi
SIKU TULIYOADHIMISHA UMUGANURA SHULENI
Ijumaa ya wiki ya kwanza ya Agosti mwaka jana ilikuwa siku ambayo sitaisahau. Shule yetu iliamua kuadhimisha Umuganura, sikukuu ya mavuno, pamoja na wazazi na majirani wa shule.
Asubuhi na mapema tuliwasili shuleni tukiwa tumevaa nguo za kitamaduni. Ukumbini mlikuwa mmepambwa kwa vikapu, migomba na mitungi ya udongo. Wazazi walianza kufika saa tatu, wakaleta mazao ya mashamba yao: mtama, maharagwe, viazi na maziwa. Kila zao liliwekwa mezani, na mezani pale palijaa rangi za kila aina.
Kisha sherehe ilianza kwa wimbo wa taifa. Mkuu wa shule alituambia kwamba Umuganura unatukumbusha kushukuru kwa mavuno na kujitegemea. «Kama kila familia ingelima bustani ndogo ya mboga,» alisema, «hakuna mtoto wa shule hii ambaye angelala njaa.» Maneno hayo yalinigusa sana.
Baadaye wanafunzi wa kidato cha pili walicheza ngoma ya intore. Nyimbo zao zilijaa nguvu, na wazazi walishangilia kwa vigelegele. Mimi na wenzangu wawili tulighani shairi tulilolitunga wenyewe kuhusu mavuno.
Mchana tulikula pamoja. Bibi mmoja aliyekuwa amealikwa alitufundisha jinsi uji wa mtama unavyoandaliwa zamani. Jioni, kabla ya kuondoka, kila darasa lilipanda mti mmoja wa matunda kando ya uwanja.
Siku hiyo nilijifunza kwamba sikukuu si chakula na ngoma tu. Ni nafasi ya jamii kukutana, kushukuru na kupanga kesho. Natamani kila mwaka Umuganura uadhimishwe hivyo shuleni kwetu.
(Maneno 270 hivi. Angalia: utangulizi unaotaja siku na tukio; aya zinazofuata saa za siku; vitenzi vya wakati uliopita; hitimisho lenye funzo.)
Tunga shairi la beti mbili kuhusu sikukuu unayoipenda. Fuata kanuni za «Julai Nne»: tarbia (mishororo minne), mizani 8 + 8 katika kila mshororo, vina vya kati na vya mwisho, na kibwagizo. Huu hapa mfano wa ubeti mmoja kuhusu Umuganura:
Umuganura wafika, mtama upo ghalani,
Bibi yetu amepika, na chakula cha nyumbani,
Wajukuu wamefika, sote tunakaa chini,
Tushangilie pamoja, kwa mavuno ya shambani.
Vina vya kati: -ka (wafika, amepika, wamefika); vina vya mwisho: -ni (ghalani, nyumbani, chini, shambani). Kila kipande kina mizani 8.
Orodha ya kujikagua: (1) Kila ubeti una mishororo minne? (2) Kila kipande kina mizani 8? (3) Vina vya kati vinafanana katika mishororo mitatu ya kwanza? (4) Vina vya mwisho vinafanana? (5) Kibwagizo kinarudiwa?
Warning
Makosa ya kawaida katika uandishi
Practice
Tathmini ya mada
Taja sikukuu inayoadhimishwa tarehe: (a) 1 Februari (b) 1 Julai (c) 4 Julai.
Jaza kwa pana, kuna au mna: (a) Mfukoni ___ shilingi mia. (b) Ulimwenguni ___ watu wa kila aina.
Andika kwa -nge-: Ukinialika, nitakuja kwenye harusi yako.
Badilisha kuwa wingi: Ukuta ule mrefu una ufa.
Ubeti wenye mishororo mitatu huitwaje? Wenye mishororo mitano?
Eleza kwa nini neno «kusherehekea» halifai kwa tarehe 7 Aprili, na upendekeze neno linalofaa.
Andika insha ya masimulizi au shairi la beti mbili kwa kufuata maelekezo ya somo hili.
1. (a) Siku ya Mashujaa wa Taifa (b) Siku ya Uhuru (c) Siku ya Ukombozi (Kwibohora).
2. (a) mna (b) kuna.
3. Ungenialika, ningekuja kwenye harusi yako.
4. Kuta zile ndefu zina nyufa.
5. Tathlitha; takhmisa.
6. Kwa sababu ni Siku ya Kumbukumbu ya Mauaji ya Kimbari dhidi ya Watutsi, si siku ya furaha. Maneno yanayofaa: kukumbuka, kuadhimisha kumbukumbu, kuwaenzi.
7. Mwalimu atasahihisha insha kwa mpangilio, maudhui, lugha na uakifishaji; shairi kwa beti, mizani, vina na ujumbe.
Ya kukumbuka
Further reading
Vitabu vya kujisomea (Further reading)
Sources and credits
Taarifa ya habari, mpangilio wa hotuba, kigezo cha tathmini, mfano wa insha, ubeti wa mfano na mazoezi: Written by Ganzaa.
Tarehe za sikukuu: Presidential Order N° 54 of 2017 determining official public holidays, kupitia RwandaLII (chanzo cha ukweli tu).
Mchoro (SVG): Written by Ganzaa.
