Mjadala: ufugaji na maendeleo; taratibu za mjadala na kivumishi cha kuonyesha katika ngeli za nomino

1Hakuna mshindi, kuna mapendekezo

Katika mdahalo, pande mbili hushindana na mwishowe mmoja hushinda. Lakini mambo mengi ya maisha hayahitaji mshindi; yanahitaji suluhisho. Familia, chama cha ushirika au kikundi cha wanafunzi kinapokaa pamoja kutafuta njia bora ya kutatua tatizo, kinafanya mjadala.

Katika somo hili utasoma mjadala wa klabu ya kilimo na mazingira ya shule moja kuhusu ufugaji. Wanachama wanazungumzia mpango wa serikali wa Girinka («ng'ombe mmoja kwa kila familia maskini»), ulioanza mwaka 2006. Angalia maneno ya kuonyesha kama huyu, ule, hiyo, hawa: ndiyo sarufi ya somo hili.

2Kusoma: Mjadala wa klabu ya kilimo

Mutesi (kiongozi wa mjadala): Karibuni wanachama wa klabu. Mada ya leo ni: «Ufugaji unawezaje kuchangia maendeleo ya familia za vijijini?» Huu si mdahalo; hakuna mshindi. Lengo letu ni kubadilishana mawazo na kufikia mapendekezo. Kila mmoja ana nafasi ya kuchangia, lakini tafadhali tusikilizane. Niyonzima ndiye atakayeandika ripoti.

Habimana: Asante, Mutesi. Nitaanza na mfano wa familia yetu. Mwaka ule tulipopewa ng'ombe wa mpango wa Girinka, maisha yetu yalianza kubadilika. Ng'ombe huyu alitupa maziwa, na wadogo zangu walikunywa kila siku. Maziwa yaliyobaki tuliyauza kwenye kituo cha kukusanya maziwa. Pia samadi yake iliongeza mavuno ya maharagwe yetu.

Keza: Hilo ni kweli. Lakini mpango huo una sharti moja muhimu: ndama jike wa kwanza hupewa familia nyingine maskini. Kwa njia hiyo, msaada mmoja unazaa misaada mingi.

Mutesi: Vizuri. Nani ana mawazo kuhusu changamoto?

Niyonzima: Changamoto kubwa ni chakula cha mifugo na maji, hasa wakati wa kiangazi. Pia huduma za daktari wa mifugo hazipatikani kila mahali. Ng'ombe yule wa jirani yetu aliugua, na ilichukua siku tatu kumpata daktari.

Keza: Kwa sababu hiyo, ninapendekeza kila kijiji kiwe na wahudumu wa mifugo waliofunzwa. Hawa wangesaidia haraka.

Habimana: Naongeza jambo: si lazima kila familia ifuge ng'ombe. Kuku, mbuzi na sungura wanahitaji nafasi ndogo na chakula kidogo. Hivi ni vitu ambavyo hata familia yenye shamba dogo inaweza kuanza navyo.

Mutesi: Mawazo haya ni mazuri. Tumebakiza dakika tano. Niyonzima, tafadhali tusomee mapendekezo tuliyokubaliana.

Niyonzima: Mapendekezo ni haya: kwanza, familia zifundishwe ufugaji wa kisasa, kama kufugia mifugo bandani na kupanda majani ya malisho; pili, kila kijiji kiwe na mhudumu wa mifugo; tatu, familia zenye mashamba madogo zianze na mifugo midogo kama kuku na sungura.

Mutesi: Asanteni wote. Tutayapeleka mapendekezo hayo kwa mwalimu mlezi wa klabu. Mjadala umefungwa.

Imeandikwa na Ganzaa; wahusika ni wa kubuni. Habari za mpango wa Girinka zimetoka kwenye chanzo kilichotajwa katika «Sources and credits».

3Msamiati wa ufugaji na mjadala

4Ufahamu

1. Mada ya mjadala ni ipi, na Mutesi anaeleza lengo gani?
2. Familia ya Habimana ilinufaikaje na ng'ombe wa Girinka? Taja faida tatu.
3. Eleza sharti la mpango wa Girinka kuhusu ndama jike wa kwanza. Kwa nini ni wazo zuri?
4. Niyonzima anataja changamoto gani?
5. Kwa nini Habimana anapendekeza kuku, mbuzi na sungura?
6. Kati ya mapendekezo matatu, lipi unaona ni muhimu zaidi kwa kijiji chako? Eleza.

MajibuMajibu

1. «Ufugaji unawezaje kuchangia maendeleo ya familia za vijijini?» Lengo ni kubadilishana mawazo na kufikia mapendekezo, si kupata mshindi.
2. Walipata maziwa ya kunywa; waliuza maziwa yaliyobaki; samadi iliongeza mavuno ya maharagwe.
3. Ndama jike wa kwanza hupewa familia nyingine maskini. Ni wazo zuri kwa sababu msaada mmoja unaendelea kusaidia familia nyingi.
4. Uhaba wa chakula cha mifugo na maji wakati wa kiangazi, na ukosefu wa huduma za daktari wa mifugo.
5. Kwa sababu wanahitaji nafasi ndogo na chakula kidogo, kwa hiyo familia yenye shamba dogo inaweza kuwafuga.
6. Jibu lolote lenye sababu inayohusiana na mazingira ya kijiji.

Mdahalo na mjadala: tofauti

Taratibu na tabia za mjadala

1. Kiongozi hufungua, hueleza mada, lengo na muda, na humteua mwandishi.
2. Washiriki huchangia kwa zamu na kujenga juu ya mawazo ya wengine: Naongeza…, Nakubaliana na Keza, lakini…
3. Kiongozi huuliza maswali yanayoendeleza mjadala na huwapa nafasi hata wale wasiozungumza sana.
4. Washiriki hukaa kwenye mada, huzungumza kwa ufupi na hutoa sababu.
5. Maoni yanayotofautiana huheshimiwa; hakuna anayecheka au kudharau wazo la mwenzake.
6. Mwishoni, mwandishi husoma mapendekezo, kikundi huyakubali, na kiongozi hufunga.

5Sarufi: kivumishi cha kuonyesha katika ngeli za nomino

Katika mjadala, Habimana anasema ng'ombe huyu (aliye karibu katika simulizi lake), Niyonzima anasema ng'ombe yule (wa jirani, aliye mbali), na Keza anasema mpango huo (uliotajwa tayari). Maneno haya yanaonyesha nomino iko wapi kwa msemaji, au kama imeshatajwa.

Jinsi vinavyoundwa

• Karibu: h- + irabu ya kiambishi + kiambishi: h + i + ki → hiki; h + a + wa → hawa.
• Mbali: kiambishi + -le: ki + le → kile; zi + le → zile. (A-WA umoja: yule.)
• Kurejelea: chukua umbo la karibu na ubadilishe irabu ya mwisho kuwa -o: huyu → huyo, hili → hilo. Sauti hubadilika kidogo: hiki → hicho, hivi → hivyo, hizi → hizo.

Nafasi: kwa kawaida kivumishi cha kuonyesha hufuata nomino (ng'ombe huyu). Kikitangulia nomino (huyu ng'ombe), hutilia mkazo. Kikirudiwa, huonyesha «ileile»: siku hiyo hiyo, mahali pale pale.