Tanzu za Fasihi Andishi
Senior 6 · Kiswahili
Tanzu za Fasihi Andishi
Lesson 1 of 3
40 min
Katika maktaba yoyote, vitabu vya fasihi havionekani sawa. Kimoja ni kinene kama tofali, kingine ni chembamba chenye mistari mifupi mifupi, na kingine kina majina ya watu yaliyoandikwa mwanzoni mwa kila mstari. Tofauti hizo za sura zinaonyesha tofauti za ndani: kila kitabu ni cha utanzu wake wa fasihi andishi.
Unaposoma kifungu, angalia pia maneno yanayoeleza jinsi mambo yalivyofanyika: kiungwana, kitoto, kishujaa, polepole, kwa makini. Mengi kati yake ni vielezi vilivyoundwa kutoka kwa nomino na vivumishi.
Gakire na Teta, wanafunzi wa Kidato cha Sita, waliingia maktaba ya shule wakiwa na kazi ya mwalimu wa Kiswahili: kila mmoja alitakiwa kuchagua kitabu kimoja cha fasihi andishi na kueleza ni cha utanzu gani. Mkutubi, Bi. Umutoni, aliwapokea kiungwana na kuwapeleka kwenye rafu nne.
«Rafu hii ya kwanza ina riwaya,» alisema huku akionyesha vitabu vinene. «Riwaya ni hadithi ndefu ya kubuni, yenye wahusika wengi na matukio mengi yanayofungamana. Mwandishi huchukua muda kujenga ulimwengu mzima. Hapa kuna Kusadikika ya Shaaban Robert na Rosa Mistika ya Euphrase Kezilahabi.»
Gakire alichukua kitabu kimoja na kukipima mkononi kitoto: «Ni kizito mno! Nitakimaliza lini?»
Bi. Umutoni alitabasamu. «Soma polepole, sura moja kwa siku. Kidogo kidogo utafika mwisho.» Akasogea kwenye rafu ya pili. «Hapa ni hadithi fupi. Zina wahusika wachache na tukio moja kuu, na mara nyingi husomwa kwa kikao kimoja. Mara nyingi hukusanywa katika kitabu kimoja cha hadithi za waandishi mbalimbali.»
«Rafu ya tatu ina tamthilia,» aliendelea. «Tamthilia imeandikwa ili iigizwe jukwaani. Haina msimulizi; hadithi husimuliwa kwa mazungumzo ya wahusika na maelekezo ya jukwaa. Mfano mzuri ni Kinjeketile ya Ebrahim Hussein, inayoeleza kishujaa vita vya Maji Maji.»
Teta alikuwa ameshafika kwenye rafu ya nne. «Na hivi ni vitabu vya mashairi?»
«Ndiyo. Ushairi ni utanzu unaotumia lugha ya mkato, yenye mpangilio maalum wa mistari, na mara nyingi mdundo na vina. Mshairi husema mengi kwa maneno machache, kisanaa kabisa. Hiki hapa, Kichomi ya Kezilahabi, ni mashairi huru, yasiyofuata vina wala mizani.»
Teta alifungua diwani moja na kusoma ubeti mmoja kwa sauti, kwa makini. Kisha akasema: «Nimechagua ushairi. Unagusa moyo haraka haraka!»
Gakire alicheka: «Nami nimechagua riwaya. Nitaisoma vizuri, hata kama ni ndefu.»
Bi. Umutoni aliwaangalia kwa furaha. «Mmechagua vyema. Lakini kumbukeni: kila utanzu una mlango wake wa kuingia katika maisha ya binadamu.»
Kifungu hiki kimeandikwa na Ganzaa; wahusika ni wa kubuni, lakini vitabu na waandishi waliotajwa ni halisi.
| Neno | Maana | English |
|---|---|---|
| fasihi andishi | sanaa ya lugha inayowasilishwa kwa maandishi | written literature |
| utanzu (wingi: tanzu) | kundi au aina kuu ya kazi za fasihi | genre |
| mkutubi | mtu anayesimamia maktaba | librarian |
| nathari | maandishi ya kawaida yasiyo ya kishairi, yaliyopangwa kwa aya | prose |
| msimulizi | sauti inayosimulia hadithi katika riwaya au hadithi fupi | narrator |
| maelekezo ya jukwaa | maelezo ya mwandishi wa tamthilia kuhusu mandhari, matendo na hisia za wahusika | stage directions |
| diwani | mkusanyiko wa mashairi katika kitabu kimoja | anthology of poems |
| vina na mizani | silabi zinazofanana sauti mwishoni au katikati ya mstari; idadi ya silabi katika mstari | rhymes and syllable count |
Mchoro wa Ganzaa: mgawanyo wa fasihi na tanzu nne za fasihi andishi.
Definition
Fasihi andishi ni sanaa inayotumia lugha ya maandishi kuwasilisha ujumbe kuhusu maisha ya binadamu. Ina mwandishi anayejulikana, hudumu bila kubadilika, na hupokelewa na msomaji kupitia kitabu. Utanzu ni kundi kuu la kazi za fasihi zenye sifa zinazofanana.
| Utanzu | Sifa kuu | Mfano wa kazi |
|---|---|---|
| Riwaya | nathari ndefu ya kubuni; wahusika wengi; msuko changamano wenye matukio mengi; mandhari mbalimbali; imegawanywa kwa sura | Kusadikika, Shaaban Robert; Rosa Mistika, Euphrase Kezilahabi |
| Hadithi fupi | nathari fupi; wahusika wachache; tukio au mgogoro mmoja mkuu; husomwa kwa kikao kimoja | Damu Nyeusi na Hadithi Nyingine, wahariri Ken Walibora na Said A. Mohamed |
| Tamthilia | imeandikwa kwa ajili ya kuigizwa; mazungumzo ya wahusika; maonyesho na sehemu; maelekezo ya jukwaa | Kinjeketile, Ebrahim Hussein |
| Ushairi | lugha ya mkato na ya picha; mishororo na beti; mashairi ya kimapokeo hufuata vina na mizani, mashairi huru hayafuati | Kichomi, Euphrase Kezilahabi |
Warning
Kosa la kawaida: kuamua utanzu kwa urefu peke yake. Riwaya fupi bado ni riwaya, na shairi refu bado ni shairi. Angalia muundo: je, ni nathari yenye msimulizi (riwaya au hadithi fupi), mazungumzo ya kuigizwa (tamthilia), au mishororo na beti (ushairi)?
Katika kifungu, Bi. Umutoni aliwapokea wanafunzi kiungwana, Gakire alipima kitabu kitoto, na Kinjeketile inaeleza vita kishujaa. Maneno haya yanaeleza jinsi tendo lilivyofanyika, na yote yameundwa kutoka kwa maneno mengine.
Definition
Kielezi ni neno linaloeleza zaidi kitenzi, kivumishi au kielezi kingine: jinsi, wakati, mahali au kiasi. Unyambuaji wa vielezi ni uundaji wa vielezi kutoka kwa nomino, vivumishi au vitenzi kwa kuongeza viambishi au maneno, au kwa kurudia neno.
Mfano: mtoto (nomino) → kitoto (kielezi): «Alicheka kitoto.»
| Njia ya unyambuaji | Maana inayoongezwa | Mifano |
|---|---|---|
| ki- + nomino | kwa namna ya…, kama… | mtoto → kitoto; shujaa → kishujaa; mwungwana → kiungwana; sanaa → kisanaa; jeshi → kijeshi; rafiki → kirafiki |
| ki- + mzizi wa kivumishi | kwa hali ya… | -pya → kipya (kwa upya); -dogo → kidogo; -zee → kizee |
| vi- + mzizi wa kivumishi | kwa namna nzuri au mbaya | -zuri → vizuri; -baya → vibaya; -ema → vyema; -kali → vikali |
| kwa + nomino | kwa namna ya… | kwa makini; kwa furaha; kwa haraka; kwa ujasiri; kwa upole |
| kurudia neno | kusisitiza au kuonyesha mfululizo | pole → polepole; haraka haraka; kidogo kidogo; mara kwa mara |
Worked example
Kuunda kielezi na kukitumia
Unda kielezi kutoka kwa nomino shujaa, kisha kitumie kuelezea tendo la mhusika wa tamthilia.
Jibu: Kinjeketile aliwaongoza wafuasi wake kishujaa.
Worked example
Kutofautisha kielezi na kivumishi
Linganisha: (a) Ana kitabu kizuri. (b) Anasoma vizuri.
Jibu: neno lile lile la msingi (-zuri) linaweza kuwa kivumishi au kielezi; kazi yake katika sentensi ndiyo inayoamua.
Practice
Mazoezi
Taja utanzu wa kila maelezo: (a) imegawanywa kwa maonyesho na ina maelekezo ya jukwaa; (b) ina beti na mishororo; (c) nathari ndefu yenye sura nyingi; (d) nathari fupi yenye tukio moja kuu.
Unda vielezi kutoka kwa: (a) mzee (b) rafiki (c) -baya (d) upole.
Pigia mstari vielezi na utaje jinsi vilivyoundwa: Mwigizaji alicheza kijeshi, akaimba kwa sauti, kisha akaondoka polepole.
Eleza kwa nini kizuri ni kivumishi katika «chakula kizuri» lakini vizuri ni kielezi katika «amepika vizuri».
Sahihisha: (a) Wanafunzi wanasoma wazuri. (b) Alituhutubia kiujasiri.
Andika sentensi tatu kuhusu kitabu ulichosoma hivi karibuni, kila moja ikiwa na kielezi kilichoundwa kwa njia tofauti.
1. (a) tamthilia (b) ushairi (c) riwaya (d) hadithi fupi.
2. (a) kizee (b) kirafiki (c) vibaya (d) kwa upole.
3. kijeshi (ki- + nomino jeshi); kwa sauti (kwa + nomino); polepole (kurudia neno).
4. Kizuri kinaeleza nomino chakula na kinapatana na ngeli ya KI-VI; vizuri kinaeleza kitenzi amepika (jinsi alivyopika), na umbo lake halibadiliki kwa ngeli.
5. (a) Wanafunzi wanasoma vizuri. (b) Alituhutubia kwa ujasiri (au: kishujaa).
6. Majibu yatatofautiana. Mfano: Nilisoma riwaya hiyo kwa makini. Mwandishi anaeleza mapenzi kishairi. Hadithi inaendelea polepole mwanzoni.
Sources and credits
Kifungu «Rafu nne za maktaba», mchoro wa tanzu, majedwali, mifano na mazoezi: Written by Ganzaa. Vitabu vinavyotajwa (Kusadikika, Rosa Mistika, Kinjeketile, Kichomi, Damu Nyeusi na Hadithi Nyingine) vimetajwa kama mifano tu; hakuna maandishi yaliyonakiliwa.
