Tanzu za Fasihi Andishi
Senior 6 · Kiswahili
Tanzu za Fasihi Andishi
Lesson 3 of 3
45 min
Jioni, bibi anasimulia hadithi ya Sungura na Fisi; kila mara anaibadilisha kidogo, na wajukuu wanaitikia «Paukwa!» «Pakawa!». Usiku, mjukuu mkubwa anasoma riwaya chumbani peke yake, na kila neno ni lile lile alilolichapisha mwandishi miaka mingi iliyopita. Zote mbili ni fasihi. Somo hili linakusaidia kuzilinganisha, kutambua tanzu za fasihi andishi kutoka kwa vifungu vifupi, na kuandika insha ya kulinganisha.
Kifungu A
Mvua ilikuwa imenyesha usiku kucha. Asubuhi, Mukamana alifungua mlango akakuta shamba lake lote la maharagwe limesombwa na maji. Alisimama kimya kwa muda mrefu. Kisha akachukua jembe, akaanza kuchimba mtaro wa kwanza wa kuyaelekeza maji mbali na shamba.
Kifungu B
MAMA: (akiweka kikapu chini) Umerudi saa ngapi, Kalisa?
KALISA: (kwa sauti ya chini, akitazama sakafuni) Saa nne, mama.
MAMA: Saa nne! Na kesho una mtihani wa taifa!
KALISA: Nilikuwa nikimsaidia rafiki yangu…
MAMA: (akiketi polepole) Haya. Nieleze yote.
Kifungu C
Elimu ni taa yetu, gizani hutuongoza,
Tusome kwa nguvu zetu, tusije kujipoteza,
Wazazi walimu wetu, kwa juhudi hutukuza,
Elimu ni mali yetu, isiyoweza kuoza.
Kifungu D
SURA YA KUMI NA MBILI
Miaka kumi ilikuwa imepita tangu Rukundo aondoke kijijini akiwa kijana asiye na kitu. Sasa alirudi akiwa mhandisi, akiendesha gari lake mwenyewe. Mama yake alikuwa amezeeka, dada yake alikuwa ameolewa mjini, na rafiki yake wa utotoni, Habimana, sasa alikuwa mwenyekiti wa ushirika wa wakulima. Lakini Rukundo hakujua kwamba barua aliyoiandika miaka kumi iliyopita ilikuwa bado imefichwa chini ya godoro la mama yake…
Vifungu vyote vimeandikwa na Ganzaa.
| Neno | Maana | English |
|---|---|---|
| kusombwa | kuchukuliwa na kupelekwa mbali na maji au upepo | to be swept away |
| mtaro | mfereji mdogo uliochimbwa ardhini | trench, ditch |
| ubeti | kifungu kimoja cha shairi chenye mishororo kadhaa | stanza |
| mshororo | mstari mmoja wa shairi | line of a poem |
| sura | sehemu moja kati ya sehemu kuu za kitabu cha riwaya | chapter |
| haki miliki | haki ya kisheria ya mwandishi juu ya kazi yake | copyright |
Mchoro wa Ganzaa: ufanano na tofauti za fasihi simulizi na fasihi andishi.
| Kigezo | Fasihi simulizi | Fasihi andishi |
|---|---|---|
| Njia ya uwasilishaji | kwa mdomo, mbele ya hadhira | kwa maandishi, kupitia kitabu |
| Mtunzi na umiliki | mtunzi kwa kawaida hajulikani; ni mali ya jamii | mwandishi anajulikana; kazi inalindwa na haki miliki |
| Uthabiti | hubadilika kila inaposimuliwa | hudumu kama ilivyoandikwa |
| Hadhira | inaonekana na hushiriki (kuitikia, kuimba, kujibu) | msomaji kwa kawaida yuko peke yake |
| Uhifadhi | katika kumbukumbu za watu | katika vitabu na maktaba |
| Vipengele vya ziada | sauti, kiimbo, ishara za mwili, maigizo | alama za uandishi, mpangilio wa ukurasa, michoro |
Definition
Insha linganishi ni insha inayoeleza mambo mawili kwa pamoja, ikionyesha jinsi yanavyofanana (kulinganisha) na jinsi yanavyotofautiana (kulinganua), kwa kigezo kimoja baada ya kingine. Mfano: fasihi simulizi na fasihi andishi zikilinganishwa kwa njia ya uwasilishaji, mtunzi na hadhira.
Important
Kazi ya kuandika (insha linganishi): Andika insha ya maneno 300 hadi 400 yenye kichwa «Fasihi simulizi na fasihi andishi: ufanano na tofauti». Insha iwe na utangulizi unaotoa maana, aya moja ya ufanano, aya moja au mbili za tofauti zenye mifano, na hitimisho lenye msimamo wako. Tumia viunganishi vya kulinganisha: vilevile, kadhalika, kinyume chake, ilhali, hata hivyo.
Worked example
Insha ya mfano
FASIHI SIMULIZI NA FASIHI ANDISHI: UFANANO NA TOFAUTI
Fasihi ni sanaa inayotumia lugha kueleza maisha ya binadamu. Ina matawi mawili makuu: fasihi simulizi, inayowasilishwa kwa mdomo, na fasihi andishi, inayowasilishwa kwa maandishi. Insha hii inaeleza kwanza jinsi matawi haya yanavyofanana, kisha jinsi yanavyotofautiana.
Kwanza, zote mbili hutumia lugha kisanaa. Methali ya bibi na ubeti wa mshairi hutumia tamathali za usemi kama sitiari na tashbihi. Vilevile, zote zina wahusika, mandhari na dhamira: hadithi ya Sungura na Fisi na riwaya ya kisasa zote huchunguza ujanja, tamaa na haki. Kadhalika, zote huburudisha, huelimisha na huhifadhi utamaduni wa jamii.
Hata hivyo, zinatofautiana kwa njia kadhaa. Fasihi simulizi hutolewa kwa mdomo mbele ya hadhira, ilhali fasihi andishi huandikwa na kusomwa. Mtunzi wa fasihi simulizi kwa kawaida hajulikani, na kazi ni mali ya jamii nzima; kinyume chake, riwaya au tamthilia ina mwandishi anayejulikana na inalindwa na haki miliki. Aidha, fasihi simulizi hubadilika kila inaposimuliwa, kwa sababu msimulizi huongeza au kupunguza kulingana na hadhira yake, wakati fasihi andishi hudumu kama ilivyoandikwa.
Tofauti nyingine inahusu hadhira. Wasikilizaji wa fasihi simulizi huonekana na hushiriki, kwa mfano kwa kuitikia nyimbo au kujibu vitendawili. Msomaji wa fasihi andishi kwa kawaida huwa peke yake, na mwandishi hawezi kuona hisia zake. Mwisho, msimulizi hutumia sauti, ishara za mwili na maigizo, ilhali mwandishi hutegemea maneno, alama za uandishi na mpangilio wa ukurasa.
Kwa jumla, fasihi simulizi na fasihi andishi ni ndugu wa familia moja. Waandishi wengi huazima methali, nyimbo na visa kutoka fasihi simulizi, na fasihi andishi huhifadhi baadhi ya hazina hiyo isipotee. Kwa maoni yangu, jamii inahitaji kuzienzi zote mbili.
(maneno 300 hivi)
Kwa nini inafaa: utangulizi una maana na mpango; aya ya ufanano ina hoja tatu zenye mifano; aya mbili za tofauti zinalinganisha kigezo kimoja kwa kimoja; viunganishi vya kulinganisha vimetumika; hitimisho lina msimamo wa mwandishi.
Warning
Makosa ya kawaida katika insha linganishi: kueleza fasihi simulizi yote katika nusu ya kwanza na fasihi andishi yote katika nusu ya pili, bila kuzilinganisha moja kwa moja. Linganisha kwa kigezo kimoja kimoja: njia ya uwasilishaji, kisha mtunzi, kisha hadhira.
Practice
Tathmini ya mada
Taja tanzu nne za fasihi andishi na sifa moja ya kipekee ya kila moja.
Eleza tofauti tatu kati ya fasihi simulizi na fasihi andishi.
Unda kielezi kutoka kwa: (a) mjinga (b) -kali (c) haraka (kwa kurudia).
Andika wingi wa maneno ambatani: (a) mwananchi (b) mwenyekiti (c) mchapa kazi.
Taja dhima mbili za fasihi andishi na utoe mfano wa kazi moja inayotekeleza mojawapo.
Andika ubeti mmoja wa mishororo minne wenye mizani 16 (8 + 8) kuhusu kusoma vitabu, ukiweka vina vya kati na vya mwisho vinavyofanana.
1. Riwaya (nathari ndefu yenye sura), hadithi fupi (tukio moja kuu), tamthilia (mazungumzo na maelekezo ya jukwaa), ushairi (mishororo na beti).
2. Mfano: mdomo dhidi ya maandishi; mtunzi asiyejulikana dhidi ya mwandishi anayejulikana; hubadilika dhidi ya hudumu; hadhira inayoshiriki dhidi ya msomaji aliye peke yake.
3. (a) kijinga (b) vikali (c) haraka haraka.
4. (a) wananchi (b) wenyeviti (c) wachapa kazi.
5. Mfano: kuhifadhi historia na kuhamasisha: Kinjeketile ya Ebrahim Hussein inaeleza vita vya Maji Maji dhidi ya ukoloni.
6. Majibu yatatofautiana. Hesabu silabi za kila nusu ya mshororo kabla ya kuuandika upya.
Further reading
Vitabu vya kujisomea (Further reading)
Sources and credits
Vifungu vinne, mchoro wa Venn, jedwali la ulinganisho, insha ya mfano, mazoezi na tathmini: Written by Ganzaa.
