Tanzu za Fasihi Andishi
Senior 6 · Kiswahili
Tanzu za Fasihi Andishi
Lesson 2 of 3
40 min
Wanafunzi wengi huuliza swali hili: kama hadithi ni ya kubuni, kwa nini tuisome? Kifungu cha leo ni makala ya mwanafunzi aliyekuwa na swali hilo hilo, mpaka kitabu kimoja kilipombadilisha. Makala yake inaeleza dhima za fasihi andishi kwa mifano ya maisha yake mwenyewe.
Katika makala utaona maneno kama kifungua kinywa, mwenyekiti, mlalahoi, mwanasheria na mwanahabari. Kila moja limeundwa kwa kuunganisha maneno mawili: ni maneno ambatani.
Makala ya Iradukunda Joel, mwanafunzi wa Kidato cha Sita, katika jarida la shule
Hadi nilipofika Kidato cha Nne, sikuwa msomaji. Niliona vitabu vya hadithi kama kupoteza muda: «Mambo ya kubuni yatanisaidiaje kufaulu mtihani?» Lakini asubuhi moja, wakati wa kifungua kinywa, mwenyekiti wa klabu ya Kiswahili alinipa riwaya fupi na kunipa changamoto: «Isome kwa wiki moja, kisha uniambie haikukufundisha kitu.»
Riwaya hiyo ilieleza maisha ya kijana mlalahoi aliyehamia mjini kutafuta kazi. Nilicheka, nikahuzunika, na mwishowe nilikesha nikisoma. Niligundua mambo manne kuhusu fasihi andishi.
Kwanza, fasihi huburudisha. Hakuna aliyenilazimisha kukesha; nilikesha kwa sababu nilitaka kujua mwisho wa hadithi.
Pili, fasihi huelimisha. Kupitia safari ya yule kijana, nilijifunza jinsi wajanja wanavyowadanganya wageni mjini, umuhimu wa kuweka akiba, na thamani ya marafiki wa kweli. Nilijifunza mambo haya bila kuhisi kwamba ninafundishwa.
Tatu, fasihi ni kioo cha jamii. Mwandishi aliikosoa jamii inayowasahau maskini. Mwanasheria mmoja katika riwaya alikataa kuwa mla rushwa, na mwanahabari mmoja alifichua ufisadi wa tajiri wa mji. Waandishi hutumia wahusika kama hawa kutuonyesha tunachopaswa kubadilisha.
Nne, fasihi huhifadhi na kukuza lugha na utamaduni. Nilikutana na methali, nahau na msamiati mpya ambao sasa naupenda kuutumia katika insha zangu. Vitabu ni ghala la hekima ya vizazi vilivyotangulia.
Leo mimi ni mwanachama wa klabu ya Kiswahili, na ndoto yangu ni kuwa mwanafasihi. Kwa mwananchi yeyote anayedhani fasihi ni mchezo, nasema: jaribu kitabu kimoja tu.
Makala hii imeandikwa na Ganzaa; mwandishi na riwaya anayoieleza ni wa kubuni.
| Neno | Maana | English |
|---|---|---|
| jarida | chapisho linalotolewa kwa vipindi, lenye makala mbalimbali | magazine, journal |
| mlalahoi | mtu maskini anayeishi kwa shida | a poor person, the have-nots |
| kukesha | kukaa macho usiku mzima | to stay up all night |
| kioo cha jamii | kitu kinachoonyesha hali halisi ya jamii, nzuri na mbaya | mirror of society |
| kufichua | kuweka wazi jambo lililokuwa limefichwa | to expose |
| ufisadi | matumizi mabaya ya madaraka au mali ya umma kwa faida binafsi | corruption |
| ghala | mahali pa kuhifadhia mavuno au mali | storehouse |
| mwanafasihi | mtaalamu au mwandishi wa fasihi | literary scholar, writer |
| Dhima | Maelezo |
|---|---|
| Kuburudisha | huwapa wasomaji furaha na kuwapumzisha akili. |
| Kuelimisha | hufundisha maadili, historia, na stadi za maisha kupitia wahusika na matukio. |
| Kukosoa na kuonya | huonyesha maovu ya jamii (rushwa, dhuluma, ubinafsi) ili yarekebishwe. |
| Kuhifadhi utamaduni na historia | huhifadhi mila, desturi na matukio ya kihistoria kwa maandishi yanayodumu. |
| Kukuza lugha | huendeleza msamiati, methali, nahau na mitindo ya lugha. |
| Kuunganisha jamii | huwafanya watu wa maeneo tofauti washirikiane uzoefu na hisia. |
| Kuhamasisha mabadiliko | huamsha ari ya kupigania haki, uhuru na maendeleo. |
| Kukuza uchumi | hutoa ajira kwa waandishi, wahariri, wachapishaji na wauzaji wa vitabu. |
Mchoro wa Ganzaa: maneno mawili yanayojitegemea huungana na kuunda neno moja lenye maana mpya.
Definition
Neno ambatani ni neno linaloundwa kwa kuunganisha maneno mawili au zaidi yanayojitegemea, na kuleta dhana moja mpya ambayo mara nyingi haipatikani kwa kuongeza maana za maneno hayo moja moja.
Mfano: kifungua + kinywa → kifungua kinywa: si «kitu kinachofungua mdomo», bali chakula cha asubuhi.
| Muundo | Mifano | Maana |
|---|---|---|
| nomino + nomino | mwananchi, mwanasheria, mwanahabari, bwanashamba, garimoshi, askari kanzu | raia; mtaalamu wa sheria; mwandishi wa habari; afisa wa kilimo; treni; polisi asiyevaa sare |
| kitenzi (umbo la nomino) + nomino | kifungua kinywa, kipima joto, kiinua mgongo, mpiga picha, mla rushwa, mchapa kazi | chai ya asubuhi; kifaa cha kupima joto; malipo ya mwisho wa utumishi; mtu anayepiga picha; anayepokea rushwa; mfanyakazi hodari |
| kitenzi + kielezi au kivumishi | mlalahoi, mwenda wazimu | maskini sana; mtu mwenye ugonjwa wa akili |
| mwenye + nomino | mwenyekiti, mwenyeji | kiongozi wa kikao; mkazi wa mahali |
Uandishi: baadhi huandikwa kama neno moja (mwananchi, mwenyekiti, garimoshi, mlalahoi) na mengine kama maneno mawili (kifungua kinywa, mpiga picha, askari kanzu). Fuata kamusi.
Wingi: sehemu ya kwanza ndiyo hubadilika: mwanasheria → wanasheria; mpiga picha → wapiga picha. Katika mwenyekiti zote mbili hubadilika: wenyeviti.
Worked example
Kuchanganua neno ambatani
Neno: mlalahoi.
Jibu: mlalahoi = kitenzi (katika umbo la nomino) + kielezi; maana yake ni mtu maskini. Wingi: walalahoi.
Warning
Makosa ya kawaida
Practice
Mazoezi
Taja dhima tatu za fasihi andishi zilizoelezwa katika makala, na mfano mmoja kwa kila moja.
Changanua maneno haya kuwa sehemu zake: (a) mwananchi (b) garimoshi (c) kipima joto (d) mwenyekiti.
Andika wingi wa: (a) mwanahabari (b) mpiga picha (c) mwenyekiti (d) mlalahoi.
Unda maneno ambatani yenye maana hizi: (a) mtu anayefanya kazi kwa bidii sana; (b) chakula cha asubuhi; (c) mtaalamu wa sheria.
Eleza kwa nini kifungua kinywa ni neno ambatani, lakini mlango mkubwa si neno ambatani.
Andika aya ya sentensi 5 hadi 6 ukieleza dhima moja ya fasihi andishi ambayo haikutajwa katika makala, ukitumia maneno ambatani matatu.
1. Mfano: kuburudisha (alikesha akisoma); kuelimisha (alijifunza kuhusu wajanja wa mjini na akiba); kuwa kioo cha jamii (mwanasheria anayekataa rushwa, mwanahabari anayefichua ufisadi); kuhifadhi lugha (methali na msamiati mpya).
2. (a) mwana + nchi (b) gari + moshi (c) kipima + joto (d) mwenye + kiti.
3. (a) wanahabari (b) wapiga picha (c) wenyeviti (d) walalahoi.
4. (a) mchapa kazi (b) kifungua kinywa (c) mwanasheria.
5. Kifungua kinywa ina dhana moja mpya (chakula cha asubuhi) isiyotokana moja kwa moja na maana za sehemu zake. Mlango mkubwa ni nomino na kivumishi chake; maana yake ni jumla ya maneno yake mawili.
6. Majibu yatatofautiana. Mfano: dhima ya kukuza uchumi: wachapishaji, wapiga picha wa majalada, na wanahabari wanaoandika kuhusu vitabu hupata ajira.
Sources and credits
Makala «Kitabu kilichonibadilisha», jedwali la dhima, mchoro wa maneno ambatani, mifano na mazoezi: Written by Ganzaa.
