Tamthilia
Senior 6 · Kiswahili
Tamthilia
Lesson 3 of 3
45 min
Umesoma maonyesho mawili ya Kesho Ina Mwanga. Lakini tamthilia haikamiliki ukurasani: inakamilika jukwaani, wakati waigizaji wanapoigeuza kuwa sauti, matendo na hisia mbele ya hadhira. Somo hili linaeleza maana, aina, sifa na umuhimu wa tamthilia, linakuonyesha jukwaa, kisha linakuongoza kuhakiki tamthilia na kuandika insha ya uhakiki.
Definition
Tamthilia ni utanzu wa fasihi andishi unaosimulia hadithi kwa mazungumzo na matendo ya wahusika, ulioandikwa ili uigizwe jukwaani mbele ya hadhira. Haina msimulizi; mwandishi huzungumza kupitia wahusika na maelekezo ya jukwaa.
Mchoro wa Ganzaa: mpango wa jukwaa kutoka juu. «Kulia» na «kushoto» hupimwa kutoka upande wa mwigizaji anayetazama hadhira.
| Aina | Sifa | Mfano |
|---|---|---|
| Tanzia | mhusika mkuu hukumbwa na maafa au kifo mwishoni; huamsha huruma na hofu | Kinjeketile, Ebrahim Hussein |
| Ramsa (ichekesho) | huishia kwa furaha; hutumia ucheshi kukosoa au kuburudisha | maigizo mafupi ya kuchekesha shuleni |
| Tanzia-ramsa | huchanganya huzuni na furaha; huanza kwa matatizo lakini huishia kwa matumaini | Kesho Ina Mwanga (ya kubuni) |
| Ya kihistoria | hujengwa juu ya matukio na watu halisi wa historia | Kinjeketile (vita vya Maji Maji) |
| Ya majaribio | huvunja kanuni za kawaida za muundo, wakati na uhalisia | Mashetani, Ebrahim Hussein |
Tamthilia huburudisha; huelimisha jamii kuhusu afya, haki na maendeleo (michezo ya kuigiza ya redio na ya jukwaani hutumiwa sana katika kampeni za kijamii); hukosoa maovu kwa njia isiyo ya moja kwa moja; huhifadhi historia; hukuza lugha na ujasiri wa kuzungumza kwa waigizaji; na huleta ajira kwa waigizaji, waongozaji na mafundi wa jukwaa.
| Kipengele | Uchambuzi | Ushahidi |
|---|---|---|
| Wahusika | Mama ni nguzo ya busara; Baba anabadilika kutoka uchungu hadi matumaini; Kevin ni mhusika duara anayeanguka katika kukata tamaa na kuinuka tena; Bibi ni mshauri anayetumia hadithi. | «Tulia, mume wangu»; «Kama siwezi kucheza mwaka huu, nitatangaza!» |
| Mandhari | sebule moja katika maonyesho yote mawili; mabadiliko ni ya wakati (jioni → asubuhi) na mwanga | «Taa moja inawaka» (Onyesho la 2); «Mwanga wa jua… kujaza sebule» (Onyesho la 5) |
| Msuko | mgogoro wa kiuchumi (Onyesho la 2) unatatuliwa kwa mpango; mgogoro wa nafsi (Onyesho la 5) unatatuliwa kwa matumaini | bajeti mpya; machipukizi |
| Mtindo | mazungumzo mafupi, maelekezo ya jukwaa yenye hisia, hadithi ndani ya tamthilia, ucheshi mdogo | kisa cha mgomba; «nitaacha kununua maandazi» |
| Lugha na ishara | giza na mwanga; mgomba na machipukizi; kauli zenye busara kama methali | «Fundi hakosi kazi; anakosa mpango tu» |
| Maudhui | dhamira kuu: busara na matumaini katika changamoto; dhamira ndogo: umoja wa familia, elimu, kujitegemea, kukubali hali mpya | Ineza anabaki shuleni na kufaulu |
Important
Kazi ya kuandika (insha ya uhakiki): «Ishara ndiyo nguzo ya ujumbe wa Kesho Ina Mwanga.» Jadili kauli hii kwa maneno 350 hadi 450, ukitoa ushahidi kutoka Onyesho la Pili na la Tano.
Worked example
Insha ya mfano
ISHARA KATIKA «KESHO INA MWANGA»
Kesho Ina Mwanga ni tamthilia fupi inayofuata familia moja inayokabiliwa na kupoteza kazi kwa baba na kuvunjika mguu kwa mtoto wao. Kwa kuwa tamthilia haina msimulizi wa kueleza hisia za wahusika, mwandishi anategemea sana ishara. Insha hii inakubaliana na kauli kwamba ishara ndiyo nguzo ya ujumbe wa matumaini katika tamthilia hii.
Ishara ya kwanza ni giza na mwanga. Onyesho la Pili linaanza jioni, «taa moja inawaka», na Baba anasema: «Nilipoingia mlangoni, niliona giza tu.» Onyesho la Tano linaisha kwa «mwanga wa jua» unaojaza sebule. Mabadiliko haya ya mwanga yanaonyesha safari ya familia kutoka kukata tamaa hadi matumaini, na yanaakisi kichwa cha tamthilia chenyewe.
Ishara ya pili ni mgomba na machipukizi. Bibi anaeleza kwamba mgomba uliokatwa huota machipukizi mapya kwenye shina lake. Kevin, aliyesema «Ndoto yangu imekwisha», anaona ndani ya kisa hiki picha yake mwenyewe. Mwishoni, neno moja la Bibi, «Machipukizi», linatosha kubeba ujumbe mzima: maisha yanaweza kuanza upya pale yalipoonekana kukatika.
Ishara ya tatu ni bahasha ya kahawia. Miaka kumi na minane ya kazi ya Baba inaishia «katika bahasha moja». Bahasha inawakilisha jinsi changamoto kubwa za maisha zinavyoweza kufika ghafla na kwa namna ndogo. Kinyume chake, daftari la Mama, ambamo anaandika bajeti mpya, linakuwa ishara ya busara inayojibu changamoto hiyo.
Hata hivyo, tamthilia haitegemei ishara peke yake. Mazungumzo ya wahusika, hasa kauli za Mama kama «Hasira haijawahi kulipa kodi ya nyumba», yanasema ujumbe waziwazi. Mtu anaweza pia kudai kwamba suluhisho za Onyesho la Tano zinakuja haraka mno, habari njema zikifika zote kwa wakati mmoja.
Kwa jumla, kauli hii ni ya kweli kwa kiasi kikubwa: ishara za mwanga, mgomba na bahasha ndizo zinazoufanya ujumbe wa matumaini ubaki akilini mwa hadhira hata baada ya pazia kufungwa.
(maneno 360 hivi)
Kwa nini inafaa: inaeleza ishara tatu, kila moja ikiwa na nukuu kutoka maonyesho yote mawili; inaonyesha uhusiano wa ishara na dhamira; inatoa mtazamo mwingine (mazungumzo, suluhisho la haraka); na hitimisho linajibu swali moja kwa moja.
Warning
Makosa ya kawaida katika uhakiki wa tamthilia
Practice
Tathmini ya mada
Eleza maana ya tamthilia na sifa zake nne.
Tofautisha tanzia, ramsa na tanzia-ramsa, kisha ueleze kwa nini Kesho Ina Mwanga ni tanzia-ramsa.
Mwigizaji anayesimama «kulia kwa mwigizaji» anaonekana upande gani kwa hadhira? Eleza.
Changanua sentensi Bibi aliwaletea wajukuu ndizi kwa njia ya maneno, kisha kwa visanduku (safu kwa safu).
Chora mchoro wa matawi wa sentensi Ineza mwenye bidii alifaulu mtihani.
Taja mambo matatu yanayoonyesha umuhimu wa tamthilia katika jamii, na mfano mmoja wa kila jambo.
1. Utanzu wa fasihi andishi unaosimulia hadithi kwa mazungumzo na matendo ya wahusika, ulioandikwa ili uigizwe. Sifa: mazungumzo; maelekezo ya jukwaa; maonyesho; wahusika wachache na mgogoro unaokua haraka; huhitaji jukwaa na hadhira.
2. Tanzia huishia kwa maafa; ramsa huishia kwa furaha na ucheshi; tanzia-ramsa huchanganya vyote viwili. Kesho Ina Mwanga inaanza na huzuni (kupoteza kazi, kuvunjika mguu) lakini inaishia kwa matumaini na furaha.
3. Upande wa kushoto wa hadhira, kwa sababu mwigizaji na hadhira wanatazamana.
4. Maneno: S → KN + KT; KN → N (Bibi); KT → T + KN + KN; T → aliwaletea; KN → N (wajukuu); KN → N (ndizi). Visanduku: safu 1 S; safu 2 KN | KT; safu 3 N | T | KN | KN; safu 4 N | T | N | N; safu 5 Bibi | aliwaletea | wajukuu | ndizi.
5. S → KN + KT; KN → N (Ineza) + KV (mwenye bidii); KV → V (mwenye) + N (bidii); KT → T (alifaulu) + KN (N: mtihani).
6. Mfano: kuelimisha (michezo ya redio kuhusu afya); kuhifadhi historia (Kinjeketile); kuburudisha na kukuza vipaji (maigizo ya shule).
Further reading
Vitabu vya kujisomea (Further reading)
Sources and credits
Mchoro wa jukwaa, majedwali ya aina na uhakiki, insha ya mfano, mazoezi na tathmini: Written by Ganzaa. Tamthilia halisi zilizotajwa ni mifano na mapendekezo tu; hakuna maandishi yaliyonakiliwa.
