Tamthilia
Senior 6 · Kiswahili
Tamthilia
Lesson 2 of 3
45 min
Miezi minne imepita tangu Onyesho la Pili. Mpango wa familia umeanza kuzaa matunda, lakini changamoto mpya imefika: Kevin, aliyekuwa na ndoto ya kuwa mchezaji wa mpira, amevunjika mguu katika ajali ya baiskeli. Katika onyesho hili, swali si «tutalipaje kodi?» bali «tutaishije bila matumaini?». Angalia jinsi kila mhusika anavyochangia kumrudishia Kevin matumaini.
(Sebule ile ile. Asubuhi. KEVIN ameketi kitini, mguu wake wa kulia umefungwa hogo jeupe, na magongo mawili yameegemezwa ukutani. BIBI anaingia akiwa amebeba kikapu cha ndizi.)
BIBI: Habari za asubuhi, mjukuu wangu! Mbona leo hujavaa sare ya shule?
KEVIN: (bila kumtazama) Sitaenda tena shuleni, bibi. Kwa nini niende? Daktari amesema sitacheza mpira kwa mwaka mzima. Ndoto yangu imekwisha.
BIBI: (anaweka kikapu chini, anaketi karibu naye) Unaijua migomba iliyoko nyuma ya nyumba yangu?
KEVIN: Ndiyo.
BIBI: Kila mwaka nakata mgomba uliozaa. Unaanguka chini, na majirani hudhani umekufa. Lakini baada ya wiki chache, machipukizi mapya huota pale pale kwenye shina lake. Mgomba haujawahi kunifundisha kukata tamaa.
(KEVIN anamtazama BIBI kwa mara ya kwanza.)
KEVIN: Lakini mimi si mgomba, bibi.
BIBI: (anacheka) Kweli, wewe una akili kuliko mgomba! Na kama mgomba unaweza kuota tena, wewe utashindwaje?
(INEZA anaingia kwa haraka, ameshika simu.)
INEZA: Mama! Baba! Kevin! (anaona BIBI) Bibi, shikamoo! Matokeo yametoka: nimefaulu, na nimepata nafasi chuo kikuu!
(MAMA na BABA wanaingia kutoka chumbani. Wote wanamkumbatia INEZA.)
BABA: Na mimi nina habari: karakana yangu ndogo imepata kazi ya kutengeneza mashine za ushirika wa wakulima. Kazi ya miezi sita!
MAMA: (anainua mikono juu) Unaona, Kevin? Miezi minne iliyopita tulikaa kwenye meza hii tukiona giza.
KEVIN: (kimya kwa muda, kisha anatabasamu polepole) Mwalimu wa michezo aliniambia timu inahitaji mtu wa kuandika takwimu na kutangaza mechi kwenye redio ya shule. Nilikataa… lakini labda…
BIBI: Labda nini?
KEVIN: (anachukua magongo, anasimama) Kama siwezi kucheza mwaka huu, nitatangaza! Na mwaka ujao, nitarudi uwanjani.
BIBI: (anamwonyesha ndizi) Machipukizi, mjukuu wangu. Machipukizi.
(Wote wanacheka. Mwanga wa jua unaingia dirishani na kujaza sebule. Pazia.)
Onyesho hili limeandikwa na Ganzaa; tamthilia na wahusika ni wa kubuni.
| Neno | Maana | English |
|---|---|---|
| hogo | kifuniko kigumu kinachofungwa kwenye mfupa uliovunjika | plaster cast |
| magongo | fimbo za kutembelea anazotumia mtu mwenye jeraha la mguu | crutches |
| mgomba | mmea unaozaa ndizi | banana plant |
| chipukizi (wingi: machipukizi) | mmea mchanga unaoota kutoka kwenye shina au mbegu | sprout, sucker |
| shina | sehemu ya chini ya mmea inayoshikilia sehemu nyingine | stem, base |
| karakana | mahali pa kazi ya ufundi | workshop |
| takwimu | tarakimu zinazoonyesha matokeo au hali | statistics |
| kukata tamaa | kupoteza matumaini | to despair |
Njia ya matawi (mchoro wa mti) inaonyesha sentensi kama mti uliopinduliwa: S ni shina juu, matawi yanashuka kwenda kwenye virai, na maneno ni majani chini kabisa.
Mchoro wa Ganzaa: sentensi «Bibi mzee alimpa mjukuu wake ushauri mzuri» kwa njia ya matawi.
Definition
Uchambuzi wa sentensi kwa njia ya matawi ni kuchora sentensi kama mti: kila kipashio (S, KN, KT, N, V, T…) ni kifundo, na mistari (matawi) inaonyesha kipi kimegawanyika kuwa kipi. Maneno ya sentensi hukaa mwishoni mwa matawi, kwa mpangilio ule ule wa sentensi.
Worked example
Sentensi yenye yambwa mbili
Katika mchoro hapo juu, kitenzi alimpa kina yambwa mbili: mjukuu wake (anayepewa) na ushauri mzuri (kinachotolewa). Kwa hiyo KT ina matawi matatu: T + KN + KN.
Kwa njia ya maneno: S → KN + KT; KN → N + V (Bibi mzee); KT → T + KN + KN; T → alimpa; KN → N + V (mjukuu wake); KN → N + V (ushauri mzuri).
Worked example
Sentensi ambatano kwa matawi
Sentensi: Ineza alifaulu, na Baba alipata kazi.
Jibu: mchoro una shina moja, vishazi viwili huru kama matawi makuu, na kiunganishi katikati yake.
Important
Njia tatu, muundo mmoja
| Njia | Inavyoonyesha muundo | Faida yake |
|---|---|---|
| Maneno | mfululizo wa kanuni za mshale | ni rahisi kuandika mtihanini |
| Visanduku | safu za masanduku yanayofunikana | inaonyesha wazi kipi kiko ndani ya kipi |
| Matawi | mti wenye vifundo na matawi | inaonyesha ngazi zote za muundo kwa mtazamo mmoja |
Warning
Makosa ya kawaida
Practice
Mazoezi
Eleza methali au msemo wa Kiswahili unaoendana na hadithi ya mgomba ya Bibi.
Chora mchoro wa matawi wa sentensi: Kevin atatangaza mechi.
Chora mchoro wa matawi wa sentensi: Mama mwema aliwapikia watoto chakula kitamu.
Andika uchanganuzi wa sentensi ya swali 3 kwa njia ya maneno na kwa visanduku (safu kwa safu).
Kuandika: Andika onyesho fupi (mistari 10 hadi 12) ambapo Kevin anatangaza mechi yake ya kwanza kwenye redio ya shule. Tumia maelekezo ya jukwaa na lugha ya rejesta ya mpira.
1. Mfano: Penye nia pana njia; au Usikate tamaa (msemo). Zote zinaonyesha kwamba matatizo hayamalizi maisha ikiwa mtu ana nia.
2. S → KN (N: Kevin) + KT; KT → T (atatangaza) + KN (N: mechi).
3. S → KN + KT; KN → N (mama) + V (mwema); KT → T (aliwapikia) + KN (N: watoto) + KN (N: chakula + V: kitamu).
4. Maneno: kama jibu la 3. Visanduku: safu 1 S; safu 2 KN (mama mwema) | KT (aliwapikia watoto chakula kitamu); safu 3 N | V | T | KN | KN; safu 4 N | V | T | N | N | V; safu 5 maneno.
5. Majibu yatatofautiana.
Sources and credits
Onyesho la Tano la tamthilia ya kubuni «Kesho Ina Mwanga», mchoro wa matawi, majedwali, mifano na mazoezi: Written by Ganzaa.
