Umuco Nyarwanda
Senior 6 · Kinyarwanda
Umuco Nyarwanda
Lesson 2 of 4
40 min
Mu bukwe, umugeni yakirwa n'imiryango ibiri: uwo avuyemo n'uwo agiyemo. Mu muvugo uri busome, umubyeyi w'umusore, ari we nyirabukwe w'umugeni, ni we uvuga. Ntavugira mu misango imbere y'abavugizi: avugira ku irembo ry'urugo, abwira umukazana we amagambo yo kumwakira.
Muri S1 na S2 wize imiterere y'umuvugo (imikarago, ibitero, isubiramo) n'uko utondagurwa. Uyu munsi urajya kure: urasesengura uko injyana irema, n'uko ijwi ryawe riyigaragaza igihe utondagura.
Umuvugo wahimbwe na Ganzaa.
I
Irembo nararikinguye kare mu gitondo,
Umusambi nawurambitse imbere y'umuryango,
Amata nayasutse mu cyansi gishya,
Umuriro nawucanye ngo imbeho itakugeraho,
Ngwino winjire utuje, ntugire ubwoba,
Ikaze, mukazana, urugo ni urwawe.
II
Waje uturutse mu rugo rwakureze,
Uzanye ubupfura ababyeyi bawe bagutoje,
Uzanye ubumenyi ishuri ryaguhaye,
Ntuzanye amaboko gusa, uzanye n'ubwenge,
Hano ntuje kuba umushyitsi w'iminsi mike,
Ikaze, mukazana, urugo ni urwawe.
III
Umuhungu wanjye namureze nk'ingemwe,
Ubu abaye igiti gitanga igicucu,
Ariko igiti kimwe ntikiba ishyamba,
Muzafatanye nk'amaboko abiri y'umuntu umwe,
Umwe nagwa, undi amufate akuboko,
Ikaze, mukazana, urugo ni urwawe.
IV
Nta zahabu n'ifeza mfite byo kuguha,
Ariko mfite umutima w'umubyeyi ukwakiriye,
Igihe uzarwara, nzakuba hafi,
Igihe uzishima, nzabyinana nawe,
Muzabyare hungu na kobwa, murame,
Ikaze, mukazana, urugo ni urwawe.
| Ijambo cyangwa imvugo | Icyo bisobanura mu muvugo |
|---|---|
| umukazana | umugore w'umuhungu wawe; umugeni winjiye mu muryango |
| nyirabukwe | nyina w'umugabo, urebye ku mugore we |
| icyansi | igisabo gito cy'igiti bashyiramo amata |
| umusambi | ikirago kiboshye neza, bicaraho cyangwa baryamaho |
| ingemwe | igiti gito bateye, kikiri gito |
| kurama | kubaho igihe kirekire |
| Muzabyare hungu na kobwa | umugisha uhabwa abashyingiranwa: muzagire abana b'abahungu n'ab'abakobwa |
1. Ni nde uvuga muri uyu muvugo, kandi abwira nde?
2. Vuga ibikorwa bine nyirabukwe yakoze mbere y'uko umukazana agera.
3. Ukurikije igitero cya kabiri, umukazana azanye iki mu rugo rushya?
4. Nyirabukwe yasezeranyije iki umukazana mu gitero cya kane?
Sobanura ishusho y'«ingemwe» ihinduka «igiti gitanga igicucu».
«Igiti kimwe ntikiba ishyamba»: ni ikihe gitekerezo cy'ingenzi cy'uyu muvugo kigaragarira muri uyu mukarago?
Kuki umukarago wa nyuma wa buri gitero usubirwamo? Byaba bite uwuvanyemo?
Umukarago «Ntuzanye amaboko gusa, uzanye n'ubwenge» uhakana iyihe myumvire ya kera ku mukazana?
1. Nyirabukwe (nyina w'umusore) abwira umukazana we, umugeni winjira mu rugo.
2. Yakinguye irembo, arambika umusambi, asuka amata mu cyansi gishya, acana umuriro.
3. Ubupfura yatojwe n'ababyeyi, ubumenyi yahawe n'ishuri, n'ubwenge.
4. Ko azamuba hafi igihe arwaye, akabyinana na we igihe yishimye; ko amwakiranye umutima w'umubyeyi.
5. Umuhungu yarezwe kuva akiri muto (ingemwe) none abaye umugabo ushobora kurinda no gufasha abandi (igiti gitanga igicucu).
6. Ubwuzuzanye: umugabo wenyine ntiyubaka urugo; umugabo n'umugore bakwiye gufatanya.
7. Rishimangira ubutumwa nyamukuru (kwakira umukazana), rigaha umuvugo injyana kandi rikawufasha gufatwa mu mutwe. Uwuvanyemo, ibitero byaba bitandukanye, umuvugo ugatakaza injyana n'ubumwe bwawo.
8. Imyumvire y'uko umukazana azanwa no gukora imirimo y'amaboko gusa; umusizi yerekana ko azanye n'ubumenyi n'ubwenge bizafasha urugo.
Umuvugo ntusomwa nk'inkuru. Ugira injyana: amagambo akurikirana mu buryo butuma amatwi yumva igisa n'indirimbo. Ariko injyana ntiva mu kirere: irangwa n'ibintu umuntu ashobora kwerekana mu mwandiko.
Definition
Injyana ni uburyo amajwi, amagambo n'ibiruhuko bikurikirana mu muvugo mu buryo bwisubiramo, bigatuma uwumva yumva umuvugo nk'uririmbwa.
Gutondagura umuvugo ni ukuwuvuga mu ruhame wawufashe mu mutwe, ukoresheje ijwi, ibiruhuko n'ibimenyetso by'umubiri bigaragaza injyana n'ibyiyumvo byawo.
| Ibirema injyana | Uko bigaragara muri «Ikaze, mukazana» |
|---|---|
| Imikarago ifite uburebure bwegeranye | buri mukarago ufite amagambo ari hagati ya 4 na 7; nta mukarago muremure cyane cyangwa mugufi cyane |
| Ibitero bingana | ibitero bine, buri gitero gifite imikarago itandatu |
| Akaruhuko hagati mu mukarago | «Ngwino winjire utuje, / ntugire ubwoba»: umukarago ugabanyijemo ibice bibiri |
| Umukarago usubirwamo | «Ikaze, mukazana, urugo ni urwawe» usoza buri gitero |
| Imiterere y'interuro yisubiramo | «Uzanye ubupfura… / Uzanye ubumenyi…»; «Igihe uzarwara… / Igihe uzishima…» |
| Amajwi yisubiramo | «nararikinguye», «nawurambitse», «nayasutse», «nawucanye»: inshinga zitangirwa na «na-» zikurikirana mu gitero cya mbere |
Worked example
Gutegura gutondagura igitero, intambwe ku yindi
Fata igitero cya gatatu.
Worked example
Umuvugo n'igisigo: ntubyitiranye
Ikibazo: Umunyeshuri yavuze ko «Ikaze, mukazana» ari igisigo. Arasobanutse?
Igisubizo: Si byo neza. Mu buvanganzo nyarwanda, ibisigo ni ibihangano by'abasizi ba kera bivugwa mu mvugo y'ubuhanga, nk'ibisigo nyabami byahimbirwaga ibwami. «Ikaze, mukazana» ni umuvugo w'iki gihe: wanditswe n'umwanditsi uzwi, mu mvugo yumvikana n'abantu bose, kandi ushobora gusomwa no gutondagurwa n'umuntu wese.
Warning
Ibyica injyana igihe utondagura
Practice
Imyitozo
Umuvugo ufite ibitero bingahe n'imikarago ingahe yose hamwe?
Andika igitero cya kabiri ushyiramo «/» na «//» aho wakwiruhukira, uce umurongo ku jambo rishimangirwa muri buri mukarago.
Vuga ibintu bitatu birema injyana muri uyu muvugo, utange urugero rwa buri kimwe.
Ni iyihe mikarago ibiri yo mu gitero cya kane ifite imiterere y'interuro yisubiramo?
Ni ibihe byiyumvo wagaragaza mu ijwi igihe utondagura igitero cya kane? Sobanura.
Hanga igitero cya gatanu cy'imikarago itandatu, aho umukazana asubiza nyirabukwe. Gisozwe n'umukarago usubirwamo uhinduye: «Murakoze, mama, urugo ni urwacu.»
Tondagura umuvugo wose imbere ya bagenzi bawe. Basabe kugusuzuma bakurikije: ibiruhuko, ijwi, gushimangira, umuvuduko n'ibimenyetso by'umubiri.
1. Ibitero bine; imikarago 24 (4 × 6).
2. Urugero: «Waje uturutse / mu rugo rwakureze, //» «Uzanye ubupfura / ababyeyi bawe bagutoje, //» «Uzanye ubumenyi / ishuri ryaguhaye, //» «Ntuzanye amaboko gusa, / uzanye n'ubwenge, //» «Hano ntuje kuba umushyitsi / w'iminsi mike, //» «Ikaze, mukazana, / urugo ni urwawe. //». Amagambo ashimangirwa: urugo, ubupfura, ubumenyi, ubwenge, umushyitsi, ikaze.
3. Urugero: ibitero bingana (4 × 6); umukarago usubirwamo («Ikaze, mukazana…»); imiterere yisubiramo («Uzanye… / Uzanye…»); amajwi yisubiramo (na-rari-, na-wu-, na-ya-).
4. «Igihe uzarwara, nzakuba hafi» na «Igihe uzishima, nzabyinana nawe».
5. Urukundo n'ubwuzu (umubyeyi wakira), ikizere (azamuba hafi), n'ibyishimo ku mugisha wa nyuma. Ijwi ryoroshye mu ntangiriro, rikazamuka ku «muzabyare hungu na kobwa».
6. Igisubizo cyiza kigira imikarago itandatu y'uburebure bwegeranye, kigasubiza ibyo nyirabukwe yavuze (urugi, amata, inama), kikarangizwa n'umukarago wasabwe.
7. Isuzuma rikorwa na bagenzi bawe.
Ibyo kwibuka
Sources and credits
Umuvugo «Ikaze, mukazana», imbonerahamwe, ingero, imyitozo n'ibisubizo: Written by Ganzaa.
Igishushanyo «Gutondagura igitero cya mbere» (SVG): Written by Ganzaa.
