Umuco Nyarwanda
Senior 6 · Kinyarwanda
Umuco Nyarwanda
Lesson 4 of 4
45 min
Tekereza indirimbo ya kera uzi, wigishijwe n'umubyeyi cyangwa n'umukuru mu muryango. Wayigiye mu gitabo? Birashoboka ko atari ho: wayumvise, uyisubiramo, irakugumamo. Uko ni ko umuco nyarwanda wagiye uhererekanywa imyaka amagana: mu kanwa no mu matwi.
Muri iri somo urasoma inkuru y'umunyeshuri ujya gukusanya indirimbo kwa sogokuru, wige amoko y'indirimbo nyarwanda, uririmbe indirimbo mu itsinda, hanyuma wandike umwandiko ntekerezo ku kubungabunga umuco.
Inkuru ngufi yanditswe na Ganzaa. Abantu bayivugwamo ni abo gutekerezwa.
(1) Iradukunda, umunyeshuri wo mu mwaka wa gatandatu w'amashuri yisumbuye, yari yahawe umukoro w'ubushakashatsi: gukusanya indirimbo za kera no gusobanura icyo zitwigisha. Yagiye i Nyamagabe kwa sogokuru Rukundo, umusaza w'imyaka mirongo inani wigeze kuba umucuranzi w'inanga uzwi mu karere.
(2) Sogokuru amubonye afite telefoni, araseka, ati: «Uje gufungira ijwi ryanjye muri ako gakoresho?» Iradukunda amusobanurira ko telefoni ishobora kubika indirimbo imyaka n'imyaka, ikazumvwa n'abuzukuruza be batari bavuka. Umusaza aceceka akanya, maze yinjira mu nzu, agaruka afite inanga ishaje, umurya wayo wari umaze gusaza kubera gucurangwa kenshi.
(3) Ayishyira ku bibero, atangira gucuranga. Ijwi rye ryari rito, ariko ryumvikanaga neza. Aririmba inkuru y'umugabo wavuye iwabo ajya gushaka ubuzima kure, akagenda yibagirwa inzira imugarura. Indirimbo yari ndende, ifite ibitero byinshi, kandi hagati y'igitero n'ikindi inanga yasaga n'isubiza ijwi ry'umuririmbyi.
(4) Arangije, Iradukunda aramubaza, ati: «Sogokuru, iyi ndirimbo wayigiye he?» Umusaza, ati: «Nayigishijwe na data, na we ayigishwa na se. Indirimbo ni nk'umugozi bahambiriza ibiti by'inzu: buri gisekuru gifata aho icyakibanjirije cyagejeje, kikongeraho agace kacyo. Iyo umugozi ucitse, inzu irasenyuka.»
(5) Sogokuru amubwira ko kera indirimbo zaherekezaga umuntu mu buzima bwe bwose: ibihozo by'umwana muto, indirimbo abantu baririmbaga bari mu mirimo, imbyino z'ibirori n'iz'ubukwe, n'indirimbo z'inanga zaririmbwaga mu bitaramo bya nijoro. «Umuntu yashoboraga kumenya amateka, imigenzo n'imyitwarire myiza atarigeze yinjira mu ishuri, kuko indirimbo ari zo zari ishuri,» ni ko yavuze.
(6) Iradukunda amubaza niba indirimbo z'iki gihe zitazasimbura iza kera. Umusaza araseka, ati: «Buri gihe kigira indirimbo zacyo. Ariko indirimbo nshya nziza ni ifite imizi mu za kera, nk'ishami rishya rishibuka ku giti cy'umukambwe.» Amubwira ko yumvise abahanzi b'urubyiruko bavanga inanga, ingoma n'ibikoresho by'umuziki bigezweho, kandi ko abyishimira igihe cyose ubutumwa bwabo bufite agaciro.
(7) Mbere yo gutaha, Iradukunda asaba sogokuru kumwigisha inyikirizo y'indirimbo imwe. Baririmbana inshuro nyinshi, kugeza ubwo umwuzukuru ayifashe mu mutwe. Umusaza aramubwira, ati: «Ubu ntuyibitse muri telefoni gusa, uyibitse no mu mutima. Iyo ni yo nzu idasenyuka.»
(8) Mu cyumweru cyakurikiyeho, Iradukunda yamurikiye bagenzi be ibyo yakusanyije. Asoza avuga, ati: «Iminsi irahita, abantu barasaza, ariko indirimbo zibera umurunga uhuza abatakiriho n'abataravuka. Nitutazitaho, tuzaba nk'igiti kitagira umuzi.»
| Ijambo | Icyo risobanura mu mwandiko |
|---|---|
| gukusanya | gushaka no guhuriza hamwe ibintu byinshi by'ubwoko bumwe |
| umucuranzi | umuntu ucuranga igikoresho cy'umuziki |
| inanga | igikoresho cy'umuziki gakondo gikozwe mu giti kibajwe nk'imbehe ndende, kiriho umurya urambuye inshuro nyinshi, gicurangwa n'intoki |
| umurya | umugozi urambuye ku gikoresho cy'umuziki, uvuga iyo uwukozeho |
| igisekuru | abantu bavutse mu gihe kimwe; urwego rumwe mu muryango (ababyeyi, abana, abuzukuru) |
| umukambwe | umuntu cyangwa igiti gishaje cyane; hano: igiti kimaze imyaka myinshi |
| gushibuka | kumera, gutangira gukura (ku ishami cyangwa ku kimera) |
| kumurikira | kwereka abandi igikorwa wakoze, ukakibasobanurira |
| umurunga | urudodo cyangwa umugozi uhuza ibintu byinshi; hano: icyo gihuza ibisekuru |
1. Ni uwuhe mukoro wajyanye Iradukunda kwa sogokuru?
2. Sogokuru yabanje kwakira ate igitekerezo cyo gufata amajwi? Ni iki cyamwemeje?
3. Indirimbo sogokuru yaririmbye yavugaga iki, kandi yari iteye ite?
4. Sogokuru yagereranyije indirimbo n'iki? Sobanura iryo gereranya.
5. Vuga amoko ane y'indirimbo sogokuru avuga ko zaherekezaga umuntu mu buzima.
6. Ukurikije sogokuru, indirimbo nshya nziza iteye ite?
«Iyo ni yo nzu idasenyuka.» Sogokuru ashaka kuvuga iki? Kuki gufata indirimbo mu mutwe biruta kuyibika muri telefoni gusa?
Inkuru y'umugabo «wibagirwa inzira imugarura» ifitanye isano ite n'insanganyamatsiko y'umwandiko wose?
Ese wemeranya na sogokuru ko «indirimbo ari zo zari ishuri»? Tanga impamvu imwe ishyigikira n'imwe inyomoza.
1. Gukusanya indirimbo za kera no gusobanura icyo zitwigisha.
2. Yabanje kubiseka («gufungira ijwi muri ako gakoresho»). Yemejwe n'uko telefoni izabika indirimbo, ikazumvwa n'abazavuka.
3. Yavugaga umugabo wavuye iwabo akibagirwa inzira imugarura; yari ndende, ifite ibitero byinshi, inanga isubiza ijwi hagati y'ibitero.
4. N'umugozi uhambiriza ibiti by'inzu: buri gisekuru cyongeraho agace kacyo; iyo umugozi ucitse (iyo indirimbo zibagiranye), inzu (umuco) irasenyuka.
5. Ibihozo, indirimbo zo mu mirimo, imbyino z'ibirori n'iz'ubukwe, indirimbo z'inanga zo mu bitaramo.
6. Ni ifite imizi mu ndirimbo za kera kandi ifite ubutumwa bufite agaciro.
7. Indirimbo ifashwe mu mutwe iba igice cy'umuntu: ayiririmba, ayigisha abandi, ntishobora kuzimira nka telefoni yatakaye cyangwa yapfuye.
8. Uwibagirwa inzira imugarura ni nk'abantu bibagirwa umuco wabo: Iradukunda ashaka ko urubyiruko rutibagirwa «inzira» y'umuco.
9. Ishyigikira: indirimbo zigishaga amateka, indangagaciro n'amagambo. Inyomoza: ntizasimburaga ubumenyi bwanditse nk'imibare n'ubumenyi bwa siyansi. Igisubizo gisobanuye neza kirahabwa amanota yose.
| Ubwoko | Aho n'igihe ziririmbwa | Akamaro kazo |
|---|---|---|
| Ibihozo | umubyeyi cyangwa umurezi ahoza umwana muto | gutuza umwana, kumwigisha amagambo ya mbere |
| Indirimbo zo mu mirimo | abantu bari mu mirimo y'amaboko hamwe | guhuza imbaraga n'injyana y'akazi, kugabanya umunaniro |
| Imbyino | mu birori: ubukwe, umuganura, ibitaramo | kwishima, guhuza abantu, kugaragaza ubuhanga bwo kubyina |
| Indirimbo z'inanga | mu bitaramo, umucuranzi aririmba acuranga inanga | kubara inkuru ndende, kwigisha amateka n'imibereho |
| Indirimbo z'iki gihe | kuri radiyo, kuri interineti, mu birori | kwidagadura no gutanga ubutumwa ku buzima bw'ubu |
Inyandiko za REB zitanga ingero z'indirimbo z'inanga zo muri rubanda nka «Imitoma» ya Rujindiri na «Nyirabisaba» ya Sebatunzi.
Indirimbo nyinshi za Kinyarwanda ziririmbwa mu buryo bwo gutera no kwikiriza: umuntu umwe atera indirimbo (aririmba igitero), abandi bakamwikiriza (baririmba inyikirizo).
Definition
Gutera indirimbo ni ugutangira indirimbo no kuririmba ibitero byayo; uwabikora bavuga ko ari we uyitera.
Kwikiriza ni ugusubiza uwateye indirimbo, abantu benshi baririmba inyikirizo icyarimwe.
Inyikirizo ni igice cy'indirimbo gisubirwamo nyuma ya buri gitero, kitagira icyo gihinduka.
Amagambo yahimbwe na Ganzaa. Itsinda rihitemo injyana ryumva iboneye.
Igitero cya 1 (uyitera)
Sogokuru yancurangiye inanga,
Ambwira inkuru z'iminsi yahise,
Ndazifata, ndazibika mu mutima,
Ngo nzazibwire abazavuka.
Inyikirizo (bose)
Umurunga w'iminsi ntucika,
Uduhuza n'abatubanjirije,
Turaririmba, turabyina,
Umuco wacu ntuzazima.
Igitero cya 2 (uyitera)
Mama yampoje nkiri muto,
Mu ijwi rituje nk'akayaga,
None nanjye ndaririmba,
Ngo abato bazaririmbe nyuma yanjye.
Worked example
Kwitegura kuririmba «Umurunga», intambwe ku yindi
Umukoro: Andika umwandiko ntekerezo w'amagambo ari hagati ya 250 na 350 ku nsanganyamatsiko ikurikira: «Ikoranabuhanga ni umwanzi cyangwa ni inshuti y'umuco nyarwanda?»
Muri S2 na S3 wanditse imyandiko ntekerezo migufi. Mu mwaka wa gatandatu, umwandiko ntekerezo usabwa ibi bikurikira:
| Igice | Icyo gikora |
|---|---|
| Intangiriro | yinjiza insanganyamatsiko, ikagaragaza ikibazo, ikarangiza ivuga igitekerezo cyawe (uruhande uhagazeho) |
| Igihimba | ibika bibiri cyangwa bitatu; buri gika gitangwa n'interuro ivuga ingingo, igakurikirwa n'ibisobanuro n'urugero rufatika |
| Inyomoza | igika kivuga igitekerezo kinyuranye n'icyawe, ukacyemera aho gifite ukuri, maze ukagaragaza impamvu igitekerezo cyawe kigikomeye |
| Umusozo | usubira ku gitekerezo cyawe mu magambo mashya, ugatanga inama cyangwa icyifuzo |
Worked example
Igisubizo cy'ikitegererezo
Ikoranabuhanga: inshuti y'umuco iyo turiyoboye
Uyu munsi, umwana wo mu cyaro afite telefoni ishobora kumwereka indirimbo zo ku isi yose mu masegonda make. Abenshi bibaza niba ibyo bitazatuma urubyiruko rwibagirwa umuco nyarwanda. Njye mbona ko ikoranabuhanga ari inshuti y'umuco, iyo turiyoboye aho kuriyoborwa na ryo.
Mbere na mbere, ikoranabuhanga ribika umuco. Indirimbo z'inanga, ibitekerezo n'imisango ivugwa n'abakuru bishobora gufatwa amajwi n'amashusho, bikabikwa imyaka myinshi. Iyo umusaza uzi imisango apfuye, ubumenyi bwe ntibukijyana na we.
Icya kabiri, ikoranabuhanga rikwirakwiza umuco. Umuhanzi uvanga inanga n'umuziki ugezweho ashobora kumvwa n'abantu ibihumbi, mu Rwanda no mu mahanga. Bityo umuco wacu ukamenyekana, kandi urubyiruko rukawishimira.
Icya gatatu, ikoranabuhanga rifasha kwiga. Inkoranyamagambo ziri kuri interineti n'amasomo y'Ikinyarwanda ari ku mbuga za murandasi bifasha umunyeshuri kumenya amagambo n'imyandikire inoze.
Birumvikana ko ikoranabuhanga rishobora no kwangiza umuco. Urubyiruko rumara amasaha menshi ku mbuga nkoranyambaga rushobora kwigana imico y'ahandi rutayisesenguye, rukibagirwa ururimi n'indangagaciro byarwo. Icyakora ikibazo si ikoranabuhanga ubwaryo, ni uko rikoreshwa. Icyuma gitema ishyamba ni na cyo kibaza inkingi y'inzu.
Muri make, ikoranabuhanga ni igikoresho: rishobora gusenya umuco cyangwa kuwubaka. Ababyeyi, abarimu n'urubyiruko nibafatanya kurikoresha babika kandi bakwirakwiza umuco wacu, rizaba inshuti yawo nyayo.
Warning
Ibyo usuzuma mbere yo gutanga umwandiko wawe
Practice
Imyitozo
Sobanura uko aya magambo akoreshejwe mu mwandiko: (a) gukusanya; (b) gushibuka; (c) umurunga.
Tandukanya «gutera indirimbo» na «kwikiriza».
Ni ubuhe bwoko bw'indirimbo buvugwa muri buri nteruro? (a) Umubyeyi aririmbira umwana kugira ngo asinzire. (b) Umucuranzi abara inkuru ndende mu gitaramo. (c) Abantu baririmba bari mu murimo umwe.
Mu ndirimbo «Umurunga», ni ikihe gice kiririmbwa na bose? Kuki?
Mu gisubizo cy'ikitegererezo, ni ikihe gika cy'inyomoza? Interuro yacyo ya nyuma ikora iki?
Andika intangiriro y'umwandiko ntekerezo ku nsanganyamatsiko: «Indirimbo za kera zikwiye kwigishwa mu mashuri yose.» Irangize uvuga igitekerezo cyawe.
Andika umwandiko ntekerezo wose wasabwe mu bumenyi ngiro (amagambo 250–350), ukurikije imbonerahamwe y'ibice byawo.
1. (a) guhuriza hamwe indirimbo nyinshi; (b) kumera nk'ishami rishya; (c) icyo gihuza ibisekuru, nk'urudodo ruhuza amasaro.
2. Gutera ni ugutangira indirimbo no kuririmba ibitero (umuntu umwe); kwikiriza ni ukumusubiza, benshi baririmba inyikirizo.
3. (a) igihozo; (b) indirimbo y'inanga; (c) indirimbo yo mu mirimo.
4. Inyikirizo: ni yo isubirwamo ntihinduke, bityo bose bayifata mu mutwe vuba, kandi itwara ubutumwa nyamukuru.
5. Igika gitangira «Birumvikana ko ikoranabuhanga rishobora no kwangiza umuco…». Interuro ya nyuma (umugani «Icyuma gitema ishyamba ni na cyo kibaza inkingi y'inzu», wahimbwe muri uyu mwandiko) yerekana ko igikoresho kimwe gishobora gusenya cyangwa kubaka, bitewe n'ugikoresha.
6. Intangiriro nziza ifite interuro 3–5: yinjiza insanganyamatsiko, igaragaza ikibazo, ikarangiza ivuga igitekerezo (urugero: «Njye nemera ko zikwiye kwigishwa, kuko…»).
7. Isuzuma: ibice bine birimo (amanota 8), ingingo zisobanuye n'ingero (8), inyomoza (4), imyandikire n'ikibonezamvugo (5).
Ibyo kwibuka
Further reading
Ibitabo byo gusoma
Sources and credits
Umwandiko «Inanga ya sogokuru», indirimbo «Umurunga», imbonerahamwe, umwandiko ntekerezo w'ikitegererezo, imyitozo n'ibisubizo: Written by Ganzaa.
Ingero z'indirimbo z'inanga («Imitoma» ya Rujindiri, «Nyirabisaba» ya Sebatunzi): Kinyarwanda S4, Umutwe wa 4, Rwanda Basic Education Board.
Ifoto: Gucuranga inanga 2, Jacques NIYIGENA, Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0.
Ifoto: Rwandan culture troupe singers, Nibeza, Wikimedia Commons, CC0 1.0.
This lesson adapts CC BY-SA material and is shared under CC BY-SA 4.0.
