Umuco Nyarwanda
Senior 6 · Kinyarwanda
Umuco Nyarwanda
Lesson 3 of 4
40 min
Gerageza kuvuga iyi nteruro inshuro eshatu, vuba vuba, utahagarara: «Ba Bihoyiki baha babyara babo ibibabi byabo, ibibabi byabo bibabaza babyara babo.» Niba wavugishijwe, ntiwatsinzwe n'ubujiji: watsinzwe n'amajwi asa akurikirana. Ibyo ni byo bita amagorane.
Kera, mu bitaramo no mu biganiro by'imiryango, abakuru n'abato barushanwaga mu mvugo nk'izo, kandi bakavuga uturingushyo: utubango tugufi twubakiye ku buryo bw'ibisigo. Byombi biri mu buvanganzo nyemvugo bwo muri rubanda: ibihangano bitazwi uwabihimbye, byagiye bihererekanywa mu kanwa kuva ku gisekuru kimwe kugera ku kindi.
Definition
Uturingushyo tw'abasizi ni utubango tugufi, tutagoye, duhimbye ku buryo bw'ibisigo. Twagenewe kuganira, gushimisha no gutoza abana gufata mu mutwe. (Ubumwe: akaringushyo.)
Amagorane ni imvugo ikurikiranya amajwi menshi asa, ivugwa vuba, ku buryo utabimenyereye avugishwa. (Ubumwe: igorane.)
Akabango ni igice gito cy'igihangano kivugwa mu njyana, nk'umukarago umwe cyangwa imikarago mike ikurikiranye.
Uturingushyo twahimbwe na Ganzaa, ku buryo bw'uturingushyo tw'abasizi.
1. Isuka
Isuka ni yo suku y'umurima,
Uyisuzugura asanga ibigega bisa n'ubusa,
Uyizindukana asarura ibisaruro bisagutse.
2. Ururimi
Ururimi rurarema, rukarimbura;
Rurarimbisha ijambo, rukaryanduza;
Urufashe neza rukurinda inzigo,
Urwohereje nabi rukuroha mu rwobo.
3. Ibihe by'umwaka
Umuhindo uhinda inkuba, abahinzi bagahinga,
Urugaryi rugaruka, izuba rikagaragara,
Itumba rizana imvura, imigezi igatumbagira,
Icyi kicyaha ibyatsi, inka zigashaka amazi.
| Ijambo | Icyo risobanura |
|---|---|
| ibigega | ibikoresho cyangwa inzu nto babikamo imyaka yasaruwe |
| kuzindukana | kubyuka kare ujyana n'ikintu cyangwa umuntu |
| bisagutse | byinshi birenze ibikenewe |
| kurimbura | gusenya burundu, kumaraho |
| inzigo | urwango rumara igihe kirekire hagati y'abantu cyangwa imiryango |
| gutumbagira | kuzamuka cyane, kujya hejuru |
| gucyaha | kubwira umuntu nabi ku byo yakoze; hano: kumisha no kunanura ibyatsi |
1. Mu karingushyo «Isuka», ni nde usarura byinshi, ni nde usanga ibigega bisa n'ubusa?
2. Ukurikije «Ururimi», ururimi rushobora gukora ibintu bibiri bihabanye. Ni ibihe?
3. «Ibihe by'umwaka» bitoza abana gufata mu mutwe iki? Bivuga ibihe bingahe?
4. Erekana amajwi asubirwamo mu karingushyo «Isuka» n'ayasubirwamo muri «Ururimi».
1. Uzindukana isuka (ukora kare kandi neza) arasarura byinshi; uyisuzugura asanga ibigega bisa n'ubusa.
2. Kurema no kurimbura (cyangwa kurimbisha ijambo no kuryanduza; kukurinda no kukuroha).
3. Ibihe bine by'umwaka uko bikurikirana: umuhindo, urugaryi, itumba, icyi, n'icyo buri gihe kizana.
4. «Isuka»: ijwi s (isuka, isuku, uyisuzugura, asanga, bisa, ubusa, asarura, ibisaruro, bisagutse). «Ururimi»: ijwi r (ururimi, rurarema, rukarimbura, rurarimbisha, rukurinda, rukuroha, rwobo).
| Akarango | Uturingushyo tw'abasizi | Amagorane |
|---|---|---|
| Uburebure | tugufi: imikarago mike | magufi: interuro imwe cyangwa nke |
| Imiterere | imikarago ifite injyana, nk'iy'ibisigo | interuro isubiramo amagambo amwe n'amwe |
| Amajwi | amajwi asa akoreshwa mu gukina ku magambo (isuka / isuku) | amajwi asa akurikirana cyane kugeza ubwo bigora ururimi (b… b… b…) |
| Inyito | bifite ubutumwa: inama, ubumenyi cyangwa urwenya | inyito si yo y'ingenzi; hari n'atumvikana neza |
| Uko bivugwa | buhoro, mu njyana, nk'umuvugo | vuba vuba, inshuro nyinshi zikurikiranye |
| Intego | kuganira, kwigisha, gutoza gufata mu mutwe | gutoza ururimi kuvuga neza, gusetsa, guhiganwa |
| Uwabihimbye | akenshi ntazwi: ni umurage wa rubanda | akenshi ntazwi: ni umurage wa rubanda |
Yahimbwe na Ganzaa ku buryo bw'amagorane. Vuga buri rimwe inshuro eshatu zikurikiranye, vuba vuba.
(a) Ba Bihoyiki baha babyara babo ibibabi byabo, ibibabi byabo bibabaza babyara babo.
(b) Kagina yaguze agakoko, agakoko ka Kagina kagaruka kagakoroga agakono ka Kagina.
(c) Inyana ya Nyiranyana inyunyuza inyanya, inyanya za Nyiranyana zinyunyuzwa n'inyana ya Nyiranyana.
Worked example
Gusesengura igorane, intambwe ku yindi
Igorane (b): «Kagina yaguze agakoko, agakoko ka Kagina kagaruka kagakoroga agakono ka Kagina.»
Worked example
Akaringushyo cyangwa igorane?
Ikibazo: «Umuhindo uhinda inkuba, abahinzi bagahinga» rifite amajwi asa (hind… hing…). None se ni igorane?
Igisubizo: Oya. Amajwi asa arimo, ariko si yo ntego: umukarago uri mu kabango k'imikarago ine gafite injyana, kandi kigisha ibihe by'umwaka. Ntigagenewe kuvugwa vuba ngo kavugishe abantu. Ni akaringushyo. Igorane ryo ryubakirwa ahanini ku ngorane y'amajwi, inyito ikaza nyuma.
Warning
Ntukitiranye amagorane n'ibisakuzo. Igisakuzo kibaza ikintu cyo gufindura («Sakwe sakwe!» «Soma!»), kikagira igisubizo. Igorane ntiribaza: ni imvugo yo kuvuga vuba utavugishijwe.
Kandi ntukavuge ko akaringushyo runaka ari umurage wa rubanda niba utabizi neza: utwo wahimbye ubwawe, uvuge ko ari utwawe.
Practice
Imyitozo
Tanga inshoza y'uturingushyo tw'abasizi n'iy'amagorane.
Vuga uturango tubiri uturingushyo n'amagorane bihuriyeho, n'utubiri bitandukaniyeho.
Mu igorane (c), ni ayahe majwi asubirwamo? Kuki agora ururimi?
«Ururimi rurarema, rukarimbura»: sobanura icyo uyu mukarago uvuga ku mvugo y'abantu.
Garagaza niba buri kimwe muri ibi ari akaringushyo, igorane cyangwa igisakuzo: (a) «Sakwe sakwe!» «Soma!», hagakurikiraho ikibazo cyo gufindura; (b) «Ba Bihoyiki baha babyara babo ibibabi byabo…» (c) «Isuka ni yo suku y'umurima…»
Kuki uturingushyo dukwiye gukomeza kwigishwa abana b'iki gihe? Tanga impamvu ebyiri.
Himba igorane ryawe rishingiye ku ijwi sh, n'akaringushyo k'imikarago itatu ku isuku.
1. Uturingushyo: utubango tugufi, tutagoye, duhimbye ku buryo bw'ibisigo, tugamije kuganira no gutoza abana gufata mu mutwe. Amagorane: imvugo ikurikiranya amajwi menshi asa, ivugwa vuba, utabimenyereye akavugishwa.
2. Bihuriyeho: ni bigufi; ni ubuvanganzo nyemvugo bwa rubanda; bikoresha amajwi asa. Bitandukaniyeho: uturingushyo tuvugwa buhoro mu njyana kandi dufite ubutumwa; amagorane avugwa vuba, intego ari ukuvugisha no gutoza ururimi.
3. ny na nyu (inyana, Nyiranyana, inyunyuza, inyanya). Amajwi y'amazuru asa akurikirana vuba, ururimi rukayitiranya.
4. Amagambo ashobora kubaka (kunga, kwigisha, guhumuriza) cyangwa gusenya (gutukana, kubeshya, kubiba inzigo).
5. (a) igisakuzo; (b) igorane; (c) akaringushyo.
6. Urugero: dutoza gufata mu mutwe no kuvuga neza; tubungabunga ururimi n'umuco; dushimisha mu biganiro by'umuryango nta kwangiza.
7. Ibisubizo biratandukanye. Igorane ryiza risubiramo sh kenshi (urugero: «Shema ashaka ishati ishashagirana…»); akaringushyo kagira injyana n'ubutumwa ku isuku.
Ibyo kwibuka
Sources and credits
Inshoza y'uturingushyo tw'abasizi n'iy'amagorane ishingiye ku isomo rya Kinyarwanda S4, Umutwe wa 4: Umuco nyarwanda, Rwanda Basic Education Board, isubirwamo mu magambo ya Ganzaa.
Uturingushyo «Isuka», «Ururimi» n'«Ibihe by'umwaka», amagorane (a)–(c), imbonerahamwe, ingero, imyitozo n'ibisubizo: Written by Ganzaa.
Igishushanyo «Uturingushyo n'amagorane» (SVG): Written by Ganzaa.
