Uburinganire n'Ubwuzuzanye
Senior 6 · Kinyarwanda
Uburinganire n'Ubwuzuzanye
Lesson 4 of 4
45 min
Tekereza umukobwa wavomaga mu gitondo, agateka nimugoroba, agasoma ku mucyo w'ukwezi, maze akarangiza amashuri ari uwa mbere. Inkuru ye ushobora kuyibara mu nteruro zisanzwe. Ariko umusizi ayivuga mu magambo afite injyana n'amashusho, akayigeza ku mutima.
Muri iri somo urasoma umuvugo «Komera, nyampinga», usesengure ikeshamvugo riwurimo (injyana, isubirajwi, isubirajambo, ihwanisha n'igereranya), hanyuma uhange umuvugo wawe.
Umuvugo wahimbwe na Ganzaa.
I
Komera, nyampinga, ntucike intege,
Bakuseka, bakubwira, bakubeshya ko bitashoboka,
Ngo imibare ni iy'abahungu bonyine,
Ngo ikoranabuhanga si iry'abakobwa,
Ariko uri inyenyeri yo mu gitondo,
Komera, nyampinga, ejo ni iwawe.
II
Wavomaga mu gitondo, ugasubira mu ishuri,
Watekaga nimugoroba, ugasubira mu bitabo,
Itara ryazima, ugasoma ku mucyo w'ukwezi,
Wakomeje nk'umugezi utemba ugana ku kiyaga,
Nta rutare na rumwe rwashoboye kuguhagarika,
Komera, nyampinga, ejo ni iwawe.
III
Hari abaguteze mu nzira bakwizeza ibitangaza,
Bakwizeza amafaranga, impano n'imodoka,
Ariko wamenye ko impano y'umushukanyi ari umutego,
Wavuze «oya» ushikamye nk'ikirunga cya Kalisimbi,
Ubwenge bwawe bukubera ingabo igukingira,
Komera, nyampinga, ejo ni iwawe.
IV
Uyu munsi wambaye ingofero y'abarangije,
Urumuri rwawe ruzamurikira benshi,
Abakobwa bato bazakureberaho,
Abahungu bazakubaha nk'umuvandimwe wabo,
Igihugu cyubakwa n'amaboko yose, nawe uri ukuboko kwacyo,
Komera, nyampinga, ejo ni iwawe.

| Ijambo cyangwa imvugo | Icyo bisobanura mu muvugo |
|---|---|
| nyampinga | umukobwa mwiza, ufite uburere n'ubupfura |
| gucika intege | kubura imbaraga n'ubushake bwo gukomeza |
| gutega umuntu | kumutegerereza mu nzira ugamije kumufata cyangwa kumushuka |
| umushukanyi | umuntu ushuka abandi, abizeza ibitazaba kugira ngo abakoreshe ibyo ashaka |
| gushikama | guhagarara gitwari, ntunyeganyezwe |
| Kalisimbi | ikirunga kirekire kurusha ibindi mu Rwanda, kiri mu majyaruguru y'uburengerazuba |
| ingabo | hano: igikoresho cy'intwaro cyo kwikingira (inkinzo) |
| kureberaho | gufata umuntu nk'urugero rwo kwigana |
1. Ni ibiki abantu babwiraga nyampinga mu gitero cya mbere?
2. Ni izihe ngorane eshatu yahuye na zo mu gitero cya kabiri?
3. Abamuteze mu nzira bamwizezaga iki, kandi yabasubije ate?
4. Ukurikije igitero cya kane, nyampinga azagirira akahe kamaro abandi?
5. Ni ubuhe butumwa nyamukuru bw'uyu muvugo?
1. Baramusekaga, bakamubeshya ko bitashoboka, bakavuga ko imibare ari iy'abahungu bonyine n'ikoranabuhanga atari iry'abakobwa.
2. Kuvoma mu gitondo, guteka nimugoroba, no kubura itara akiga ku mucyo w'ukwezi.
3. Amafaranga, impano n'imodoka. Yavuze «oya» ashikamye, kuko yamenye ko impano y'umushukanyi ari umutego.
4. Urumuri rwe ruzamurikira benshi: abakobwa bato bazamureberaho, abahungu bamwubahe, kandi azubaka igihugu.
5. Umukobwa ashobora kugera ku ntego ze, mu masomo yose, iyo yihanganye kandi akirinda abashukanyi; uburinganire buha igihugu amaboko yose.
Ikeshamvugo ni uburyo bwo gukoresha amagambo mu buhanga, kugira ngo imvugo ibe nziza, yumvikane cyane kandi ifatwe mu mutwe. Dore ubwoko butanu bw'ingenzi bukoreshwa mu muvugo:
| Ubwoko | Icyo ari cyo | Urugero muri «Komera, nyampinga» |
|---|---|---|
| Injyana | uburyo amagambo, amajwi n'ibiruhuko bikurikirana mu buryo bwisubiramo, umuvugo ukumvikana nk'uririmbwa | ibitero bine bingana (imikarago itandatu); umukarago usubirwamo usoza buri gitero |
| Isubirajwi | kugaruka kenshi kw'ijwi rimwe cyangwa amajwi asa (ingombajwi cyangwa inyajwi) mu magambo yegeranye | «Bakuseka, bakubwira, bakubeshya» |
| Isubirajambo | kugaruka kw'ijambo rimwe, kw'itsinda ry'amagambo, cyangwa kw'amagambo afite igicumbi kimwe | «ugasubira… ugasubira…»; «Ngo… / Ngo…»; «urumuri rwawe ruzamurikira» |
| Ihwanisha | kugereranya ibintu bibiri nta jambo rigereranya: kimwe gifatwa nk'ikindi (A ni B) | «uri inyenyeri yo mu gitondo»; «impano y'umushukanyi ni umutego»; «ubwenge bwawe… ingabo» |
| Igereranya | kugereranya ibintu bibiri hakoreshejwe amagambo agereranya: nka / nk', kimwe na, -sa na | «wakomeje nk'umugezi»; «ushikamye nk'ikirunga cya Kalisimbi» |
Definition
Isubirajwi: kugaruka kw'ijwi rimwe mu magambo yegeranye.
Isubirajambo: kugaruka kw'ijambo rimwe cyangwa kw'amagambo afite igicumbi kimwe.
Ihwanisha: igereranya ritagira ijambo rigereranya; ikintu kimwe kitwa ikindi.
Igereranya: kugereranya ibintu bibiri ukoresheje nka/nk', kimwe na cyangwa -sa na.
Worked example
Gusesengura umukarago, intambwe ku yindi
Umukarago: «Wavuze «oya» ushikamye nk'ikirunga cya Kalisimbi»
Worked example
Ihwanisha cyangwa igereranya?
Ikibazo: Gereranya (a) «uri inyenyeri yo mu gitondo» na (b) «urabengerana nk'inyenyeri yo mu gitondo».
Igisubizo: (a) ni ihwanisha: nta jambo rigereranya; nyampinga yitwa inyenyeri. (b) ni igereranya: «nk'» irerekana ko ari bibiri bisa, si kimwe. Ihwanisha rirakomeye kurusha igereranya, kuko rihuza ibintu bibiri burundu.
Warning
Ntukitiranye isubirajwi n'isubirajambo. Isubirajwi ni ijwi rigaruka (b… b… b…); isubirajambo ni ijambo cyangwa igicumbi kigaruka (ugasubira… ugasubira…). Muri «bakuseka, bakubwira, bakubeshya», ijwi b ni isubirajwi; ariko nta jambo rimwe rigaruka.
Umukoro: Hanga umuvugo w'ibitero bitatu (buri gitero gifite imikarago ine kugeza kuri itandatu) ku nsanganyamatsiko «Uburinganire n'ubwuzuzanye mu rugo». Koresha ubwoko bwose butanu bw'ikeshamvugo wize, maze ukore imbonerahamwe igaragaza aho buri bwoko buri.
Worked example
Igisubizo cy'ikitegererezo: «Mushiki wanjye» (byahimbwe na Ganzaa)
I
Mushiki wanjye, twavukiye mu rugo rumwe,
Twonse ibere rimwe, twigira ku ntebe imwe,
None kuki nahabwa ikaramu, wowe ugahabwa umweyo?
Mushiki wanjye, turangana, turuzuzanya.
II
Wowe uri umuzi, nanjye nkaba igiti,
Igiti kitagira umuzi kiragwa, umuzi utagira igiti urabora,
Dufatanye nk'amaboko abiri asunika igare rimwe,
Mushiki wanjye, turangana, turuzuzanya.
III
Nzateka nawe, nzavoma nawe, nzasoma nawe,
Uzanyigisha imibare, nanjye nkwigishe gukanika,
Ejo tuzubaka urugo rwacu, urwawe n'urwanjye,
Mushiki wanjye, turangana, turuzuzanya.
| Ikeshamvugo | Aho riri |
|---|---|
| Injyana | ibitero bitatu; umukarago usubirwamo usoza buri gitero |
| Isubirajwi | «twavukiye… twonse… twigira» |
| Isubirajambo | «nza… nawe, nza… nawe, nza… nawe»; «turangana, turuzuzanya» |
| Ihwanisha | «Wowe uri umuzi, nanjye nkaba igiti» |
| Igereranya | «Dufatanye nk'amaboko abiri asunika igare rimwe» |
Practice
Imyitozo
Sobanura itandukaniro ry'ihwanisha n'igereranya, utange urugero rumwe rwa buri kimwe kivuye muri «Komera, nyampinga».
Ni ubuhe bwoko bw'ikeshamvugo buri muri buri mukarago? (a) «Ubwenge bwawe bukubera ingabo igukingira» (b) «Wakomeje nk'umugezi utemba ugana ku kiyaga» (c) «Wavomaga mu gitondo, ugasubira mu ishuri, / Watekaga nimugoroba, ugasubira mu bitabo»
Erekana isubirajwi mu mukarago «Bakwizeza amafaranga, impano n'imodoka».
Kuki umusizi yahisemo «umugezi utemba ugana ku kiyaga» aho guhitamo «ikiyaga gituje»?
Hindura iri gereranya ribe ihwanisha: «Umubyeyi ameze nk'igiti gitanga igicucu.»
Umukarago «Igihugu cyubakwa n'amaboko yose, nawe uri ukuboko kwacyo» uhuza ute uyu muvugo n'umwandiko «Amaboko abiri y'urugo»?
Andika umuvugo wasabwe mu bumenyi ngiro, n'imbonerahamwe y'ikeshamvugo ririmo.
1. Ihwanisha ntirigira ijambo rigereranya (A ni B): «uri inyenyeri yo mu gitondo». Igereranya rikoresha nka/nk', kimwe na, -sa na: «ushikamye nk'ikirunga cya Kalisimbi».
2. (a) ihwanisha (ubwenge = ingabo); (b) igereranya (nk'); (c) isubirajambo («ugasubira» rigaruka) n'imiterere y'interuro yisubiramo itera injyana.
3. Ijwi m n'iry'amazuru: «amafaranga, impano n'imodoka»; n'inyajwi a igaruka kenshi.
4. Umugezi uragenda, ukagira aho ugana, kandi ukazenguruka inzitizi: ugaragaza umukobwa ukomeza urugendo rw'amashuri afite intego. Ikiyaga gituje nticyagaragaza urugendo.
5. «Umubyeyi ni igiti gitanga igicucu.»
6. Byombi bivuga ko igihugu cyubakwa n'abenegihugu bose, abagore n'abagabo; umuvugo usubiramo mu ishusho igitekerezo cy'umwandiko.
7. Isuzuma: ibitero bitatu bifite injyana (4), ikeshamvugo ritanu rikoreshejwe neza (10), ubutumwa busobanutse ku buringanire (4), imbonerahamwe nyayo (2).
Ibyo kwibuka
Further reading
Ibitabo byo gusoma
Sources and credits
Imivugo «Komera, nyampinga» na «Mushiki wanjye», imbonerahamwe, ingero, imyitozo n'ibisubizo: Written by Ganzaa.
Inshoza y'ihwanisha n'igereranya ihuje n'iyo Rwanda Basic Education Board itanga mu masomo y'Ikinyarwanda (elearning.reb.rw), isubirwamo mu magambo ya Ganzaa.
Ifoto: MSc graduation at the AIMS Rwanda Centre in Kigali, EMS Press, Wikimedia Commons, CC BY 4.0.