Uburinganire n'Ubwuzuzanye
Senior 6 · Kinyarwanda
Uburinganire n'Ubwuzuzanye
Lesson 3 of 4
45 min
Gereranya izi nteruro ebyiri: «Uwera yubaka ibiraro.» na «Ibiraro byubaka Uwera.» Zifite amagambo amwe, ariko ntizivuga kimwe. Itandukaniro riri mu mumaro buri jambo rifite mu nteruro: ni nde ukora, ni iki gikorwa, ni iki gikorerwa. Ubumenyi bwiga ibyo bwitwa iyiganteruro.
Muri iri somo urakoresha interuro zo mu mwandiko «Amaboko abiri y'urugo». Uzamenya amoko y'interuro, imimaro y'amagambo, kandi usesengure interuro ukoresheje imisesengurire isanzwe.
Definition
Interuro ni ijambo cyangwa urukurikirane rw'amagambo bivuga igitekerezo cyuzuye.
Iyiganteruro ni ubumenyi bwiga imiterere y'interuro: amagambo ayigize, uko asanishwa, amoko yayo, imimaro yayo n'uko akurikirana.
Imisesengurire isanzwe ni uburyo bwo gusesengura interuro bugaragaza ibice byayo by'ingenzi: ruhamwa, inshinga n'icyuzuzo (cyangwa ibyuzuzo), hamwe n'imimaro yungirije.
Hashingiwe ku mubare w'amagambo n'uw'inshinga zitondaguye, interuro z'Ikinyarwanda ziri mu moko atatu:
| Ubwoko | Uko iteye | Urugero |
|---|---|---|
| Interuro jambo | igizwe n'ijambo rimwe, rihagarariye igitekerezo cyuzuye (akenshi ni igisubizo) | «Ni nde wubatse ikiraro?» — «Uwera.» / «Taha.» |
| Interuro yoroheje (shingiro, inyabumwe) | amagambo abiri cyangwa arenga ahuriye ku nshinga imwe itondaguye | «Umugabekazi yari afite ijambo rikomeye.» |
| Interuro y'urusobe | ifite inshinga zitondaguye zirenze imwe; buri nshinga ni izingiro ry'igice cyayo cyitwa inyangingo | «Iyo bombi basangira imirimo, urugo rugira amaboko abiri.» |
| Umumaro | Icyo ukora | Ikibazo kiwutahura | Urugero (ijambo riri mu nyuguti zibyibushye) |
|---|---|---|---|
| Ruhamwa | ijambo rigaragaza ukora igikorwa, cyangwa uwo imimerere ivugwa n'inshinga yerekezwaho | Ni nde…? Ni iki…? (+ inshinga) | Abakobwa biga ubwubatsi. |
| Inshinga (izingiro, ipfundo) | ivuga igikorwa, imiterere cyangwa imimerere bya ruhamwa | Akora iki? Ameze ate? | Abakobwa biga ubwubatsi. |
| Icyuzuzo mbonera | giherekeza inshinga nta rindi jambo riri hagati yabyo, kikuzuza igitekerezo cyayo | (inshinga +) iki? nde? | Abakobwa biga ubwubatsi. |
| Icyuzuzo nziguro cy'uburyo | kivuga uko igikorwa gikorwa | -te? | Avuga buhoro. |
| Icyuzuzo nziguro cy'ahantu | kivuga aho igikorwa kibera | hehe? | Atuye i Huye. |
| Icyuzuzo nziguro cy'igihe | kivuga igihe igikorwa kibera | ryari? gihe ki? | Baje ku manywa. |
| Icyuzuzo nziguro cy'inshuro | kivuga inshuro igikorwa kiba | kangahe? | Yatetse kabiri. |
Icyitonderwa: ruhamwa ishobora kutagaragara nk'ijambo ryihariye, ikamenyekanira ku ndanganshinga. Muri «Twize ubwubatsi», ruhamwa ni «twe», igaragazwa na tw- (tu-).
Worked example
Urugero 1: gusesengura interuro yoroheje, intambwe ku yindi
Interuro: «Ejo, umugabo wanjye yatetse ibishyimbo kabiri.»
Igisubizo: Ruhamwa: umugabo (wanjye: imfutuzi) · Inshinga: yatetse · Icyuzuzo mbonera: ibishyimbo · Ibyuzuzo nziguro: ejo (igihe), kabiri (inshuro).
Worked example
Urugero 2: interuro y'urusobe na ruhamwa y'itsinda
Interuro: «Iyo umugore n'umugabo bajya inama, urugo rwabo rutera imbere.»
Uko wabimenya: iyo ubaze inshinga zitondaguye ukabona zirenze imwe, sesengura buri nyangingo ukwayo.
Warning
Amakosa akunze kugaragara
Practice
Imyitozo
Ni ubuhe bwoko bwa buri nteruro? (a) «Ndabyemera.» (b) «Abakobwa n'abahungu bicara ku ntebe imwe mu ishuri.» (c) «Umugabo uteka ntaba atakaje ubugabo bwe.» (d) «Iyo umukobwa yize, igihugu cyose kirunguka.»
Sesengura ukoresheje imisesengurire isanzwe: «Umugore yacungaga ibigega neza.»
Sesengura: «Mu 1999, itegeko ryemereye abakobwa kuzungura.»
Erekana ruhamwa muri izi nteruro: (a) «Twize ubwubatsi.» (b) «Uyu mwana muremure yiga neza.» (c) «Kwiga birananiza.»
Garagaza impuza n'imfutuzi muri: «Umutima w'urugo ni umubyeyi mwiza.»
Kora interuro yoroheje ifite: ruhamwa, inshinga, icyuzuzo mbonera, icyuzuzo nziguro cy'ahantu n'icyuzuzo nziguro cy'igihe, ku nsanganyamatsiko y'uburinganire.
«Ibiraro byubaka Uwera» ntibisobanura «Uwera yubaka ibiraro». Sobanura impamvu ukoresheje imimaro y'amagambo.
1. (a) interuro jambo; (b) interuro yoroheje (inshinga imwe: bicara); (c) interuro y'urusobe (uteka, ntaba atakaje: inshinga zitondaguye zirenze imwe); (d) interuro y'urusobe (yize, kirunguka).
2. Ruhamwa: umugore · Inshinga: yacungaga · Icyuzuzo mbonera: ibigega · Icyuzuzo nziguro cy'uburyo: neza.
3. Ruhamwa: itegeko · Inshinga: ryemereye · Icyuzuzo mbonera: abakobwa · Icyuzuzo: kuzungura (inshinga iri mu mbundo yuzuza «ryemereye») · Icyuzuzo nziguro cy'igihe: mu 1999 (mu: imfutuzi).
4. (a) «twe», igaragazwa n'indanganshinga tw- (tu-); (b) umwana (uyu na muremure ni imfutuzi zayo); (c) kwiga (inshinga iri mu mbundo ikora umumaro wa ruhamwa).
5. Impuza: w' (ikinyazina ngenera gihuza «umutima» na «urugo»). Imfutuzi: mwiza (ntera isobanura «umubyeyi»).
6. Urugero: «Umukobwa wanjye yiga ubwubatsi i Kigali uyu mwaka.» Ruhamwa: umukobwa; inshinga: yiga; icyuzuzo mbonera: ubwubatsi; ahantu: i Kigali; igihe: uyu mwaka.
7. Muri «Uwera yubaka ibiraro», Uwera ni ruhamwa (ukora), ibiraro ni icyuzuzo mbonera (bikorerwa). Muri «Ibiraro byubaka Uwera», ibiraro ni byo byabaye ruhamwa (inshinga isanishwa na byo: by-), Uwera aba icyuzuzo: inyito irahinduka.
Ibyo kwibuka
Sources and credits
Amazina y'amoko y'interuro n'ay'imimaro y'amagambo akurikiza isomo rya Rwanda Basic Education Board, Kinyarwanda, Umutwe wa 5: Iyiganteruro (elearning.reb.rw); ibisobanuro bisubirwamo mu magambo ya Ganzaa.
Imbonerahamwe, ingero, imyitozo n'ibisubizo: Written by Ganzaa.
Igishushanyo «Imisesengurire isanzwe» (SVG): Written by Ganzaa.
