Ubuzima
Senior 6 · Kinyarwanda
Ubuzima
Lesson 2 of 4
45 min
Ku wa 15 Ukwakira, buri mwaka, isi yizihiza Umunsi Mpuzamahanga wo Gukaraba Intoki. Ku ishuri, perezida w'ihuriro ry'ubuzima ahabwa iminota ine yo kuvuga imbere y'abanyeshuri n'abarezi. Mu minota ine, ashobora gutuma bamwumva bakirangaza, cyangwa agatuma bava aho bagahindura imico.
Muri S3 wize indamutso n'imbata y'imbwirwaruhame. Uyu munsi urajya kure: amoko y'imbwirwaruhame, uburyo bwo kwemeza abumva, amabwiriza yo kuyitegura no kuyivuga, n'uko amoko y'interuro (ihamya, ibaza, itegeka, itangara) akoreshwa mu kuyiha imbaraga.
Imbwirwaruhame yanditswe na Ganzaa. Ishuri n'abantu bavugwamo ni ab'urugero.
(1) Nyakubahwa Muyobozi w'ishuri, Barezi bacu, Banyeshuri bagenzi banjye, mwese mwaramutse!
(2) Nitwa Kayitesi Diane, nkaba perezida w'ihuriro ry'ubuzima ry'ishuri ryacu. Ndabanza kubashimira kuba mwitabiriye uyu munsi. Reka mbabaze ikibazo kimwe: ni kangahe uyu munsi mumaze gukaraba intoki n'isabune? Ntimunsubize: musubize umutima wanyu.
(3) Uyu munsi turizihiza Umunsi Mpuzamahanga wo Gukaraba Intoki. Intego yanjye ni imwe: ndashaka ko buri wese ava hano yiyemeje gukaraba intoki n'isabune ku bihe bitatu by'ingenzi.
(4) Igihe cya mbere ni mbere yo kurya. Intoki zacu zikora ku makaramu, ku nzugi, ku mafaranga no kuri telefoni. Iyo turya tutazikaraba, mikorobe zose twakozeho tuziha inzira ijya mu kanwa.
(5) Igihe cya kabiri ni nyuma yo kuva mu bwiherero. Korera n'izindi ndwara zo mu nda zandurira mu mwanda ugera ku ntoki no ku biryo. Ni yo mpamvu kandagira ukarabe iri imbere y'ubwiherero bwacu: si umutako!
(6) Igihe cya gatatu ni iyo tuvuye mu ruhame: ku isoko, muri bisi, ku kibuga. Ibuka ibyumweru twamaze mu rugo mu gihe cya COVID-19. Tumenye ko gukaraba intoki ari imwe mu ngamba zatumye tugaruka ku ishuri.
(7) Mushobora kumbaza muti: «Isabune irahenda, kandi amazi ntahora ahari.» Ni ukuri. Ariko ihuriro ryacu ryateganyije isabune ku kandagira ukarabe zose z'ishuri, kandi buri cyumweru tuzajya tugenzura ko zifite amazi. Icyo dusaba ni kimwe: kubikoresha.
(8) Banyeshuri bagenzi banjye, mbere yo kurya, nyuma y'ubwiherero, n'iyo tuvuye mu ruhame: dukarabe intoki n'isabune! Mbega ukuntu twarinda byinshi n'igikorwa cy'amasegonda makumyabiri! Isuku si iy'umunsi umwe; ni umuco w'iminsi yose.
(9) Murakoze cyane.
| Ijambo cyangwa imvugo | Icyo bisobanura |
|---|---|
| imbwirwaruhame | ijambo ritegurwa, rikavugirwa imbere y'abantu benshi ku mpamvu runaka |
| ihuriro | itsinda ry'abantu bahuriye ku nyungu cyangwa ku gikorwa kimwe (club) |
| uruhame | ahantu hahurira abantu benshi |
| kwiyemeza | gufata icyemezo gikomeye cyo gukora ikintu |
| kugenzura | kureba niba ikintu kiri uko gikwiye kuba |
| gufata amatwi | gukurura abumva kugira ngo bite ku ibyo uvuga |
| inzibacyuho | amagambo ahuza igice kimwe n'ikindi («Igihe cya kabiri…», «Ariko…») |
1. Ni iyihe ntego imwe Kayitesi atangaza mu gika cya 3?
2. Vuga ibihe bitatu by'ingenzi byo gukaraba intoki, n'impamvu imwe kuri buri gihe.
3. Ni gute Kayitesi «afata amatwi» y'abumva mu gika cya 2?
4. Mu gika cya 7, ni iyihe nyomoza Kayitesi yiteze ku bumva, kandi ayisubiza ate?
5. Erekana inzibacyuho eshatu zihuza ibice by'igihimba.
6. Ni iki gituma umusozo (igika cya 8) wibukwa?
1. Ko buri wese ava aho yiyemeje gukaraba intoki n'isabune ku bihe bitatu by'ingenzi.
2. Mbere yo kurya (mikorobe zo ku ntoki zigera mu kanwa); nyuma y'ubwiherero (korera n'izindi ndwara zo mu nda); iyo tuvuye mu ruhame (ahantu hakorwaho n'abantu benshi; urugero rwa COVID-19).
3. Abaza ikibazo kireba buri wese («ni kangahe…?»), maze akabasaba gusubiza mu mutima: buri wese aritekerezaho.
4. Ko isabune ihenda kandi amazi atari ho buri gihe. Arabyemera, maze agasobanura ko ihuriro ryateganyije isabune kandi rizagenzura amazi buri cyumweru.
5. «Igihe cya mbere…», «Igihe cya kabiri…», «Igihe cya gatatu…» (n'«Mushobora kumbaza muti…» ijyana ku nyomoza).
6. Asubiramo ibihe bitatu, akoresha interuro itegeka n'iyitangara, akarangiza n'interuro ngufi yibukwa: «Isuku si iy'umunsi umwe; ni umuco w'iminsi yose.»
Definition
Imbwirwaruhame ni ijambo ritegurwa mbere, rikavugirwa imbere y'abantu benshi ku munsi cyangwa ku mpamvu runaka, rigamije kumenyesha, gukangurira, gushimira cyangwa guhumuriza abaryumva.
Gufata amatwi ni ugutangira ijambo n'ikintu gikurura abumva: ikibazo, inkuru ngufi, umubare utangaje cyangwa umugani.
| Ubwoko | Intego | Urugero |
|---|---|---|
| Imbwirwaruhame imenyesha | gusobanura cyangwa kumenyesha amakuru | umuyobozi asobanura gahunda nshya y'amasomo |
| Imbwirwaruhame ikangurira | kwemeza abumva no kubasaba gukora igikorwa | ijambo rya Kayitesi ku gukaraba intoki |
| Imbwirwaruhame y'ibirori | gushimira, kwakira cyangwa kwishimira | ijambo ry'umubyeyi mu bukwe; ijambo ryo gusoza umwaka |
| Imbwirwaruhame ihumuriza | gufata mu mugongo no gutanga ikizere | ijambo mu muhango wo kwibuka cyangwa mu kiriyo |
| Igihe | Icyo ukora |
|---|---|
| Mbere yo kwandika | Menya abazakumva, aho uzavugira n'igihe uhawe. Hitamo intego imwe isobanutse. |
| Kwandika | Kora imbata: indamutso, intangiriro ifata amatwi, ingingo 2–4 zifite ibihamya byizewe, umusozo usaba igikorwa. Koresha inzibacyuho. |
| Kwitoza | Soma mu ijwi riranguruye, upime igihe. Kora udukarita tw'ingingo aho gusoma impapuro zose. |
| Kuvuga | Hagarara wemye, reba abantu mu maso, vuga buhoro kandi mu ijwi rigera kuri bose, koresha ibimenyetso by'umubiri bike kandi bijyanye n'amagambo. |
| Nyuma | Ubahiriza igihe; niba hari ibibazo, bisubize mu kinyabupfura no mu magambo make. |
Mu iyiganteruro wabonye amoko y'interuro hakurikijwe umubare w'inshinga (interuro jambo, yoroheje, y'urusobe). Hari n'ubundi buryo bwo kuzitandukanya: icyo uvuga agamije. Ni ingenzi cyane mu mbwirwaruhame, kuko buri bwoko bugira icyo bukora ku bumva.
| Ubwoko | Icyo igamije | Akatwatuzo kayisoza | Urugero mu ijambo rya Kayitesi | Icyo ikora mu mbwirwaruhame |
|---|---|---|---|---|
| Interuro ihamya | kuvuga cyangwa kwemeza ikintu | akadomo (.) | «Uyu munsi turizihiza Umunsi Mpuzamahanga wo Gukaraba Intoki.» | gutanga amakuru n'ibihamya |
| Interuro ibaza | kubaza | akabazo (?) | «Ni kangahe uyu munsi mumaze gukaraba intoki n'isabune?» | gufata amatwi; gutuma abumva bitekerezaho |
| Interuro itegeka | gutegeka, gusaba cyangwa gushishikariza | akadomo (.) cyangwa agatangaro (!) | «Dukarabe intoki n'isabune!» «Ntimunsubize.» | guhamagarira igikorwa |
| Interuro itangara | kugaragaza ibyiyumvo bikomeye (gutangara, ibyishimo, agahinda) | agatangaro (!) | «Mbega ukuntu twarinda byinshi n'igikorwa cy'amasegonda makumyabiri!» | gukora ku byiyumvo by'abumva |
Icyitonderwa: interuro ibaza imwe ntitegereje igisubizo: ni ikibazo cy'ubuhanga (rhetorical question), kibazwa kugira ngo abumva batekereze. Kandi interuro itegeka ishobora kuba iyubaha: «Dukarabe» (twese hamwe) cyangwa «Nimukarabe» byumvikana neza kurusha «Karaba!» imbere y'abantu bakuru.
Worked example
Guhindura ubwoko bw'interuro, intambwe ku yindi
Interuro ihamya: «Abanyeshuri bakaraba intoki mbere yo kurya.»
Warning
Umukoro: Andika imbwirwaruhame ikangurira y'iminota itatu kugeza kuri ine (amagambo 300–400) uzavuga ku munsi w'ubuzima ku ishuri, ku nsanganyamatsiko imwe muri izi: (a) kunywa amazi meza; (b) kwikingiza; (c) kurwanya ibihuha ku buzima. Koresha amoko ane y'interuro, ikibazo cy'ubuhanga kimwe n'inyomoza imwe. Hanyuma uyivugire imbere y'ishuri.
| Igipimo cyo gusuzuma | Amanota |
|---|---|
| Indamutso ikurikiza inzego; intangiriro ifata amatwi | 3 |
| Intego imwe isobanutse; ingingo 2–4 zifite ibihamya byizewe | 5 |
| Inyomoza n'igisubizo cyayo | 2 |
| Amoko ane y'interuro akoreshejwe neza, n'utwatuzo dukwiye | 4 |
| Umusozo usaba igikorwa kandi wibukwa | 2 |
| Kuvuga: ijwi, kureba abantu, umuvuduko, kubahiriza igihe | 4 |
Igisubizo cy'ikitegererezo ni ijambo rya Kayitesi riri hejuru: soma uko ryubahiriza buri gipimo.
Practice
Imyitozo
Ijambo rya Kayitesi ni ubuhe bwoko bw'imbwirwaruhame? Sobanura.
Vuga ubwoko bwa buri nteruro, n'akatwatuzo kayisoza: (a) «Mwese mwaramutse!» (b) «Isabune irahenda.» (c) «Ni nde utazi ingaruka za korera?» (d) «Nimukarabe intoki.»
Hindura «Turwanye ibihuha ku mbuga nkoranyambaga» ibe: (a) interuro ibaza; (b) interuro ihamya; (c) interuro itangara.
Ikibazo cy'ubuhanga ni iki? Andika kimwe wakoresha mu ntangiriro y'ijambo ku kwikingiza.
Andika intangiriro ifata amatwi (interuro 3–4) y'imbwirwaruhame ku kunywa amazi meza.
Umunyeshuri yateguye ijambo ry'iminota itatu rifite ingingo umunani. Ni iyihe nama wamugira? Kubera iki?
Andika kandi uvuge imbwirwaruhame wasabwe mu bumenyi ngiro.
1. Ni imbwirwaruhame ikangurira: igamije kwemeza abumva no kubasaba igikorwa (gukaraba intoki ku bihe bitatu).
2. (a) itangara (indamutso yishimye), agatangaro; (b) ihamya, akadomo; (c) ibaza (ikibazo cy'ubuhanga), akabazo; (d) itegeka, akadomo.
3. (a) «Ese turwanya ibihuha ku mbuga nkoranyambaga?» (b) «Turwanya ibihuha ku mbuga nkoranyambaga.» (c) «Mbega ukuntu turwanya ibihuha ku mbuga nkoranyambaga!»
4. Ni ikibazo kibazwa kidategereje igisubizo, kugira ngo abumva batekereze. Urugero: «Ni nde muri twe wifuza kongera kumara amezi mu rugo kubera icyorezo?»
5. Urugero: «Ni kangahe wanyoye amazi utazi aho yavomwe? Ikirahure kimwe cy'amazi mabi gishobora kukuryamisha iminsi myinshi. Uyu munsi ndashaka kubereka uko twarinda ubuzima bwacu n'icupa rimwe ry'amazi meza.»
6. Kugabanya ingingo zikaba ebyiri cyangwa enye: mu minota itatu, ingingo umunani ntizisobanurwa neza, abumva ntibazibuka.
7. Isuzuma rikorwa hakurikijwe imbonerahamwe y'ibipimo (amanota 20).
Ibyo kwibuka
Sources and credits
Imbwirwaruhame «Ijambo ku Munsi Mpuzamahanga wo Gukaraba Intoki», igishushanyo (SVG), imbonerahamwe, ingero, imyitozo n'ibisubizo: Written by Ganzaa. Ishuri n'abantu bavugwa ni ab'urugero.
Umunsi Mpuzamahanga wo Gukaraba Intoki (Global Handwashing Day) wizihizwa buri wa 15 Ukwakira.
