Itumanaho n’Ikoranabuhanga
Primary 6 · Kinyarwanda
Itumanaho n’Ikoranabuhanga
Lesson 5 of 5
20 min
Let's begin
Ababyeyi n'abasaza bacu bakiri bato, kumenya amakuru y'ahandi byatwaraga iminsi. Uyu munsi, telefoni ikubwira mu kanya gato ibibera ku isi yose. Ariko se amakuru yose ubona ni ukuri?
Soma ikiganiro cya Sekuru n'abuzukuru be, hanyuma wige kungurana ibitekerezo mu kinyabupfura.
Nimugoroba, Mutesi na musaza we Ishimwe bari bicaranye na sekuru ku rubaraza. Ishimwe yari afite telefoni ya se, arimo kureba amakuru y'umupira. Sekuru aramwitegereza, araseka ati: “Mwebwe muri abanyamahirwe! Amakuru yose ari mu ntoki zanyu.”
Mutesi aramubaza ati: “Sogokuru, ese kera mwamenyaga amakuru mute?”
Sekuru ati: “Kera, iyo umwami cyangwa umutware yashakaga kumenyesha abantu ikintu, yoherezaga intumwa. Intumwa yagendaga n'amaguru, umusozi ku wundi, iminsi myinshi. Iyo habaga ikibazo gikomeye, nk'inkongi y'umuriro, abantu bateraga hejuru, ijwi rikava ku musozi rijya ku wundi. Nyuma haje radiyo: twateraniraga ku muturanyi umwe wari uyifite, tukumvira amakuru hamwe. Telefoni yo twayibonaga ku biro by'iposita gusa.”
Ishimwe aratangara ati: “None ubu, umuntu uri i Rusizi avugana n'uri i Nyagatare mu kanya gato!”
Muri ako kanya, telefoni irasona. Ni ubutumwa buvuye mu itsinda ry'ababyeyi kuri murandasi: “Mwumve! Ejo amashuri yose yafunzwe kubera imvura nyinshi. Mubisangize abandi bose vuba!” Ishimwe arasimbuka yishimye: “Ejo nta shuri!”
Mutesi we arashishoza, ati: “Tegereza. Ni nde wanditse ubu butumwa? Nta zina ry'ishuri ririmo, nta n'izina ry'umuyobozi.” Barebye ku rubuga rw'ishuri no ku mbuga z'ubuyobozi bw'akarere, ntibagira icyo babona. Se ahamagara umwarimu, amwemeza ko amasomo azakomeza nk'uko bisanzwe.
Sekuru araseka ati: “Murabona? Kubona amakuru byaroroshye, ariko kumenya ukuri biracyasaba ubushishozi. Mbere yo gusangiza abandi amakuru, banza umenye aho aturuka.”
Kera amakuru yagendaga buhoro: intumwa, gutera hejuru, radiyo imwe mu mudugudu. Igishushanyo kiri hejuru kiratwereka uko telefoni zakwiriye mu Rwanda: mu mwaka wa 2000 abafatabuguzi bari hafi ya 0 kuri buri bantu 100; umubare uzamuka cyane hagati ya 2007 na 2014; mu 2023 bageze hafi kuri 90 kuri buri bantu 100.
Ariko kuba amakuru yihuta ntibivuga ko ari ukuri. Ubutumwa bwa “amashuri yafunzwe” bwari ibihuha. Mutesi yabimenye kuko yabajije ibibazo: ni nde wabwanditse? Ese biri ahandi hizewe?
Kungurana ibitekerezo ni ukuganira ku ngingo runaka, buri wese agatanga igitekerezo cye, akumva n'icy'abandi, kugira ngo bose bagire icyo bungukira. Si kimwe n'ikiganiro mpaka: mu kiganiro mpaka impande ebyiri zirahanganye kandi hari uruhande rutsinda; mu kungurana ibitekerezo, mwese mufatanya gushaka igisubizo cyiza.
Tip
Mbere yo kwemera cyangwa gusangiza amakuru, ibaze
Ibuka: genzura mbere yo gusangiza.
Igisubizo: Binyuze ku ntumwa zigenda n'amaguru, gutera hejuru, nyuma kuri radiyo.
Igisubizo: Yabajije uwabwanditse, ashaka amakuru ku rubuga rw'ishuri no ku mbuga z'ubuyobozi, kandi se abaza umwarimu.
Igisubizo: Hafi 90.
Igisubizo gishoboka: “Ndumva ntabyemera neza, kuko…”
Umukoro wo kuganira: Mu itsinda ry'abantu bane, mungurane ibitekerezo kuri iki kibazo: “Ikoranabuhanga ryoroheje kubona amakuru. Ni ibihe byiza n'ibibi byaryo ku bana?” Umwe yandike ibyiza bitatu, ibibi bitatu, n'umwanzuro mwumvikanyeho, hanyuma abimurikire ishuri.
Ibyo wize uyu munsi
Sources and credits
Umwandiko, inyigisho n'imyitozo biri muri iri somo: Byanditswe na Ganzaa.
Igishushanyo: Mobile cellular subscriptions per 100 people, RWA, cyakozwe na Our World In Data (imibare ya International Telecommunication Union, binyuze kuri World Bank), cyavanywe kuri Wikimedia Commons, ku ruhushya rwa CC BY 4.0.
Isuzume
Nk'uko sekuru yabivuze, kera umwami cyangwa umutware yamenyeshaga abantu ikintu akoresheje iki?
