Ubuzima
Primary 6 · Kinyarwanda
Ubuzima
Lesson 1 of 5
40 min
Let's begin
Mbere yo kurya ku ishuri, Niyonzima yavuze ati: "Intoki zanjye zirasa neza, sinkeneye gukaraba!" Ese ni byo koko? Intoki zisa neza ziba zisukuye?
Uyu munsi urasoma inkuru y'umukobwa witwa Kariza wabajije icyo kibazo, akabona igisubizo gitangaje.
Inkuru ya Jean de Dieu Bavugempore, yatangajwe na African Storybook. Ganzaa yakosoye imyandikire.
Kariza yakundaga kubaza. Uwo muco yawukomoye ku babyeyi be, bakundaga kumubwira bati: "Nutabaza ukiri muto, uzasaza utamenye."
Umunsi umwe, Kariza abaza umwarimu ati: "Kubera iki buri gihe ababyeyi bacu badutegeka gukaraba intoki mbere yo kurya, n'ubwo zaba zisa neza?" Bagenzi be bishimira icyo kibazo, kuko na bo bibazaga impamvu basabwa gukaraba mbere yo kurya.
Umwarimu aramusubiza ati: "Ubajije ikibazo cyiza, Kariza! Burya nubwo intoki zacu tuzibona zisa neza, hari igihe ziba ziriho udukoko tutagaragara. Utwo dukoko dutera indwara, kandi ntituboneshwa amaso yacu. Hari ibikoresho byabugenewe twifashisha kugira ngo tuturebe."
Umwarimu akura mikorosikopi mu kabati ati: "Mikorosikopi ni igikoresho twifashisha tureba utuntu duto cyane tudashobora kuboneshwa amaso." Anyuza agati buhoro ku ntoki za Kariza, hanyuma agashyira ku karahure ka mikorosikopi. Yereka abanyeshuri ibyo mikorosikopi yerekana. Nubwo nta mwanda wagaragaraga ku ntoki za Kariza, babona udukoko twari tuziriho.
Umwarimu akomeza abigisha ati: "Mu bidukikije hose haba mikorobe zitagaragara. Ziba ku byo dukoraho mu ishuri, mu kibuga dukiniramo, ndetse no mu ngo zacu. Izo mikorobe ni zo zidutera indwara." Yungamo ati: "Tugomba rero gukaraba intoki dukoresheje amazi meza n'isabune, kugira ngo mikorobe ziriho zipfe. Tujye tubikora cyane cyane mbere yo kurya. No mu gihe turwaye, tugomba kwibuka gukaraba kugira ngo tudakwirakwiza mikorobe zitera indwara."
Kariza avuye ku ishuri, asanga se arimo gukora igikoresho giteye amatsiko. Aramubaza ati: "Papa, iki ni igiki urimo gukora?" Se aramusubiza ati: "Iki gikoresho cyitwa kandagirukarabe. Ni cyo tuzajya dukoresha dukaraba iyo tuvuye mu bwiherero, ndetse na mbere yo kurya."
Kariza abyumvise, aratangara ati: "Yego koko! Uzi ko umwarimu wacu yabitubwiye! Ariko benshi muri twe ntituzi uko ikoreshwa. Bayikoresha bate, papa?" Se araseka, aramubwira ati: "Igira hino, mwana wanjye, nkwereke! Banza ukandagire kuri aka gati kari hasi. Iyi jerekani irimo amazi irahita ihengama, isuke amazi ku ntoki zawe, maze ukarabe. Wibuke no gukoresha isabune."
Kariza biramushimisha cyane, aravuga ati: "Iyo ntaza kubaza, ibi nari kubimenya nte? Burya koko kubaza bitera kumenya!"
| Ijambo | Icyo risobanura |
|---|---|
| mikorosikopi | igikoresho kireba utuntu duto cyane tutabonwa n'amaso |
| mikorobe | udukoko duto cyane dutera indwara, tutabonwa n'amaso |
| gukwirakwiza | gutuma ikintu kigera ahantu henshi cyangwa ku bantu benshi |
| kandagirukarabe | igikoresho cyo gukarabiraho: ukandagira ku gati, ijerekani igasuka amazi |
| guhengama | kwerekeza ku ruhande, kutaba uhagaze neza |
| ubwiherero | aho umuntu yiherera (ikeshamvugo ry'"umusarani") |
Kariza yakomoye he umuco wo kubaza?
Igisubizo: Ku babyeyi be.
Kuki intoki zisa neza zishobora gutera indwara?
Igisubizo: Kuko ziba ziriho mikorobe zitabonwa n'amaso.
Mikorosikopi ni iki?
Igisubizo: Ni igikoresho twifashisha tureba utuntu duto cyane tudashobora kuboneshwa amaso.
Sobanura uko kandagirukarabe ikoreshwa.
Igisubizo: Ukandagira ku gati kari hasi, ijerekani igahengama igasuka amazi ku ntoki, ugakaraba ukoresheje isabune.
"Nutabaza ukiri muto, uzasaza utamenye." Uyu mugani uhura ute n'inkuru?
Igisubizo: Kariza yabajije, bituma amenya impamvu yo gukaraba n'uko kandagirukarabe ikoreshwa. Iyo atabaza, ntiyari kubimenya.
Inshinga igaragaza igihe igikorwa kibera. Mu Kinyarwanda hari ibihe bitatu by'ingenzi:
Buri gihe cy'ingenzi kigabanyijemo ibihe bito byungirije. Uyu munsi turiga ibyungirije indagihe.
| Igihe cyungirije | Icyo kigaragaza | Ingero |
|---|---|---|
| Indagihe y'ubu (y'ako kanya) | igikorwa kiri kuba ubu. Kenshi kirangwa na -ra-, cyangwa na ari / arimo + imbundo. | Kariza arakaraba intoki. Se arimo gukora kandagirukarabe. |
| Indagihe y'ubusanzwe | ibisanzwe biba, ibihora ari ukuri, cyangwa ingeso. | Mikorobe zitera indwara. Dukaraba intoki mbere yo kurya. |
| Indagihe ikomeza | igikorwa cyatangiye kandi kigikomeza. Kirangwa na -racya-. | Kariza aracyabaza ibibazo. Umurwayi aracyarwaye. |
| Indagihe mbarankuru | ikoreshwa mu kubara inkuru: ibyabaye bivugwa nk'aho biri kuba. | Umwarimu akura mikorosikopi mu kabati, ayereka abanyeshuri. |
Gereranya: "Ndakaraba" (ubu) · "Nkaraba buri gitondo" (ubusanzwe) · "Ndacyakaraba" (ikomeza: sindarangiza).
Tip
Uko wabyibuka: Ibaza ibibazo bine: Ni ubu? (-ra-, arimo + imbundo) · Ni buri gihe? (ubusanzwe) · Biracyakomeza? (-racya-) · Ni mu nkuru? (mbarankuru).
Kora inshamake y'inkuru "Kariza akunda kubaza" mu nteruro zitarenze eshanu. Ibuka: soma witonze, shaka igitekerezo cy'ingenzi cya buri gika, andika mu magambo yawe, usige amagambo y'abanyarubuga n'ibisobanuro birambuye.
Urugero rw'inshamake:
Kariza yabajije umwarimu impamvu bakaraba intoki zisa neza. Umwarimu yaberetse muri mikorosikopi mikorobe ziri ku ntoki, abasobanurira ko zitera indwara, bityo ko bagomba gukaraba bakoresheje amazi meza n'isabune. Mu rugo, se yamweretse uko kandagirukarabe ikoreshwa. Kariza yasanze kubaza bitera kumenya.
Soma inshamake yawe mu ijwi riranguruye imbere ya mugenzi wawe, maze mugereranye izanyu.
Tondagura inshinga "gukaraba" mu ndagihe y'ubu: "Njye ___ intoki."
Igisubizo: ndakaraba.
"Isabune yica mikorobe." Iyi nteruro iri mu ndagihe ki?
Igisubizo: Indagihe y'ubusanzwe, kuko ivuga ikintu gihora ari ukuri.
"Umwana aracyarwaye." Iri mu ndagihe ki?
Igisubizo: Indagihe ikomeza (-racya-): uburwayi bwatangiye kandi burakomeje.
Vuga ibihe bitatu tugomba gukaraba intoki.
Igisubizo: Mbere yo kurya, tuvuye mu bwiherero, n'igihe turwaye (kugira ngo tudakwirakwiza mikorobe).
Ibyo wize uyu munsi
Sources and credits
Umwandiko: Kariza akunda kubaza, wanditswe na Jean de Dieu Bavugempore, ushushanywa na Rob Owen. Watangajwe na African Storybook (© African Storybook Initiative 2017), ku ruhushya CC BY 4.0. Ganzaa yakosoye imyandikire, kandi isimbuza "umusarani" ikeshamvugo "ubwiherero".
Ifoto: Kirwa Primary School Handwashing Facility, yafashwe na E. Dusingizumuremyi (SuSanA Secretariat), iri kuri Wikimedia Commons ku ruhushya CC BY 2.0.
Inyigisho z'indagihe n'izo gukora inshamake byanditswe na Ganzaa.
Imyitozo yo muri iri somo n'ibibazo by'isuzuma byanditswe na Ganzaa.
Isuzume
Umwarimu yeretse abanyeshuri udukoko twari ku ntoki za Kariza akoresheje iki?
