Gukunda Umurimo
Primary 6 · Kinyarwanda
Gukunda Umurimo
Lesson 1 of 6
20 min
Let's begin
Ese wakwishimira kurya ibyo utaruhiye? Mu mugani wa none, Gitagangurirwa yashatse gukira atavunitse, ahuguza inshuti ye Bakame. Reba uko byamugendekeye.
Nyuma y'umugani, uziga amagambo yabugenewe: uko bavuga urusaku rw'inyamaswa, amatsinda yazo n'aho ziba.
Gitagangurirwa na Bakame bari inshuti, batuye mu mahoro ku musozi. Bakame yari afite umurima munini w'imboga n'imbuto, akawitaho buri munsi. N'ubwo Bakame yahaga inshuti ye ku musaruro we, Gitagangurirwa yamugiriraga ishyari.
Nuko Gitagangurirwa acura umugambi mubisha wo kwigarurira umurima wa Bakame. Bakame asigara ari umukene, atagira aho aba. Gitagangurirwa we atura muri uwo murima yahuguje Bakame, yishimye.
Umunsi umwe, Gitagangurirwa ajyana imboga n'imbuto ku isoko. Abona amafaranga menshi, yuzura agatebo! Agura ibigori, abirunda hejuru y'amafaranga kugira ngo abihishe.
Ataha yishimye, aririmba, yikoreye agatebo, yibaza ibintu byinshi azagura. Ageze mu nzira, ikirere kirahinduka, imvura y'amahindu iragwa. Gitagangurirwa asiga agatebo iruhande rw'inzira, ajya kugama mu mwobo. Aribwira ati: “Amafaranga yanjye nta kibazo, kuko atwikiriwe n'ibigori.”
Hashize akanya, inyoni yitwa Nkongoro yagurukaga hafi aho ibona ako gatebo. Ibona ko karimo ibigori n'amafaranga, igatwikira amababa yayo kugeza imvura ihise.
Imvura ihise, Gitagangurirwa arasohoka, ati: “Urakoze nshuti yanjye kundindira agatebo.” Nkongoro iratangara iti: “Agatebo kawe? Ni akanjye! Nagatoraguye hano ku nzira!”
Gitagangurirwa arakara, ajya kurega Nkongoro ku mutware. Nkongoro iti: “Ni nde wasiga agatebo kuzuye ibigori n'amafaranga ku nzira, akigendera?” Gitagangurirwa ati: “N'ubwo ntari hafi yako, nakarindiraga hafi. Ayo mafaranga ni ayanjye!”
Umutware n'abajyanama be bumva impande zombi, bajya kwiherera. Bagarutse, baravuga bati: “Twasanze Nkongoro ari yo ifite ukuri. Wowe Gitagangurirwa, urashaka gutwara ibitari ibyawe.”
Inkuru y'urwo rubanza ikwira hose mu kanya gato. Bakame asubira mu murima we, yongera guhinga imboga n'imbuto. Gitagangurirwa asubira mu bukene bwe, nta n'inshuti asigaranye.
Bakame yakundaga umurimo: yahingaga kandi akitaho umurima we. Gitagangurirwa we yashatse ubukire atabukoreye, abwambura inshuti ye. Ariko ibyo yahuguje ntibyamaze kabiri: yatakaje amafaranga, atakaza umurima, ndetse n'inshuti. Isomo ry'uyu mugani: ibyo utaruhiye ntibiramba, naho umurimo ukozwe neza utunga nyirawo.
| Inyamaswa | Uko bavuga ijwi ryayo |
|---|---|
| Inka | irabira |
| Imfizi | irivuga |
| Ihene | irahebeba |
| Intama | iratama |
| Imbwa | iramoka |
| Intare | iratontoma |
| Impyisi | irahuma |
| Isake | irabika |
| Inuma | iraguguza |
| Injangwe | iranyawuza |
| Ibiri hamwe ari byinshi | Uko bayita |
|---|---|
| Inka nyinshi | ishyo (cyangwa ubushyo) |
| Intama cyangwa ihene nyinshi | umukumbi |
| Inzuki nyinshi | irumbo |
| Intozi nyinshi | ikiguri |
| Abantu benshi bateranye | imbaga |
| Amabuye cyangwa ibigori birunze hamwe | ikirundo |
| Inyamaswa | Aho iba |
|---|---|
| Inyoni | mu cyari |
| Inka | mu kiraro |
| Inkoko n'inkwavu | mu kibuti |
| Inzuki | mu muzinga (umutiba) |
| Impyisi | mu isenga |
| Inzoka n'intozi | mu mwobo |
Iyo ukoresheje ijambo ryabugenewe, imvugo yawe iba nziza kandi yumvikana. Urugero: aho kuvuga ngo “inka nyinshi ziravuga”, vuga uti: “Ishyo ry'inka rirabira mu kiraro.”
Tip
Uburyo bwo kwibuka: fata mu mutwe iyi nteruro: “Mu gitondo, isake irabika, inka ikabira, imbwa ikamoka; inyoni zisohoka mu cyari, inzuki zigasohoka mu muzinga.”
Igisubizo: iratontoma.
Igisubizo: ishyo (ubushyo).
Igisubizo: cyari (mu cyari).
Igisubizo: “Isake irabika mu gitondo.” (Inka ni yo irabira.)
Igisubizo: Kubera ishyari n'ubunebwe: yashatse gukira atakoze, ahuguza Bakame, bityo ibyo yahuguje ntibyaramba.
Umukoro wo kwandika: Andika igika kivuga uko mu rugo iwanyu cyangwa mu mudugudu wanyu haba hameze mu gitondo. Koresha nibura amagambo atanu wize: urusaku, amatsinda n'aho inyamaswa ziba.
Ibyo wize uyu munsi
Sources and credits
Umugani: Igitagangurirwa na Nkongoro, umugani wo muri Ghana (Ghanaian folktale), washyizwe mu Kinyarwanda na Jean-François Rubanda. Watangajwe na African Storybook (© African Storybook Initiative 2014), ku ruhushya rwa CC BY 4.0. Wahinduwemo bike na Ganzaa: imyandikire n'amagambo bimwe byaranonosowe.
Inyigisho, ibisobanuro n'imyitozo biri muri iri somo: Byanditswe na Ganzaa.
Isuzume
Huza buri nyamaswa n'uko bavuga ijwi ryayo.
Kanda ijambo ibumoso, hanyuma ukande irijyanye na ryo iburyo.