Michezo na Burudani
Senior 3 · Kiswahili
Michezo na Burudani
Lesson 1 of 5
35 min
Mtangazaji wa redio anapaza sauti: «Mpira uko kwa Habimana… anawapita mabeki wawili… anapiga… Goooli!» Hata kama huioni mechi, maneno yake yanakuchorea picha nzima ya uwanja. Lugha ya michezo ina msamiati wake maalum, na ina methali na nahau zinazotumiwa na makocha, wachezaji na mashabiki.
Katika somo hili utasoma taarifa ya mechi iliyoandikwa kama ya gazeti. Soma kwa makini mara mbili: mara ya kwanza ili kujua kilichotokea, na mara ya pili ili kuyawinda maneno ya mpira na methali zilizojificha ndani yake.
Na Mwandishi Wetu
Timu ya Shule ya Sekondari ya Kivumu imetwaa Kombe la Urafiki baada ya kuishinda Shule ya Sekondari ya Mwezi kwa mikwaju ya penalti 4–3, katika fainali iliyochezwa Jumamosi iliyopita kwenye uwanja wa wilaya. Dakika tisini za mchezo zilimalizika kwa sare ya bao moja kwa moja.
Mashabiki walianza kujaa uwanjani saa nane mchana, wakiimba na kupiga ngoma. Mwamuzi, Bi. Uwase, alipuliza filimbi ya kuanzisha mchezo saa tisa kamili.
Mwezi ilianza kwa kasi. Katika dakika ya kumi na nane, mshambuliaji wake Habimana alipiga chenga mabeki wawili na kufunga bao safi kwa mguu wa kushoto. Wachezaji wa Kivumu walionekana kufa moyo: pasi zao zilipotea mara kwa mara, na golikipa wao, Mugisha, alilazimika kuokoa mikwaju mitatu ya hatari. Kipindi cha kwanza kilimalizika Mwezi ikiongoza kwa bao moja.
Wakati wa mapumziko, kocha wa Kivumu, Bw. Nkurunziza, aliwakusanya wachezaji wake. «Vijana, asiyekubali kushindwa si mshindani, lakini pia penye nia pana njia. Pigeni moyo konde! Na kumbukeni, kidole kimoja hakivunji chawa: chezeni pamoja, msimtegemee mtu mmoja.»
Kivumu ilirudi uwanjani ikiwa imejifunga kibwebwe. Katika dakika ya sitini na saba, nahodha wake, Ishimwe, alipiga mkwaju wa kona; beki mrefu, Niyonzima, aliruka juu na kupiga kichwa kilichotinga wavuni. Uwanja ulilipuka kwa shangwe. Dakika za mwisho zilijaa wasiwasi, na mchezaji mmoja wa Mwezi alionyeshwa kadi ya njano kwa kumchezea vibaya mpinzani. Hakuna timu iliyofanikiwa kuongeza bao, na mwamuzi akapuliza filimbi ya mwisho.
Ikaja mikwaju ya penalti. Mwezi ilikuwa imekosa mkwaju mmoja mapema, na Kivumu ilikuwa imefunga mikwaju minne kati ya mitano. Mkwaju wa tano wa Mwezi ungeweza kuleta sare tena, lakini Mugisha alitia fora: aliruka upande wa kulia na kuudaka mpira. Kivumu ikashinda 4–3. Wachezaji wa Mwezi walikaa chini kwa huzuni; walikuwa wameongoza kwa muda mrefu, lakini mwishowe wakaambulia patupu.
Baada ya mchezo, nahodha wa Mwezi aliwapongeza washindi: «Tumeshindwa leo, lakini tumejifunza mengi. Mwaka ujao tutarudi tukiwa imara zaidi.» Mgeni rasmi aliwakabidhi Kivumu kombe na medali za dhahabu, na Mwezi wakapewa medali za fedha.
Taarifa hii imeandikwa na Ganzaa; shule, mashindano na wachezaji ni wa kubuni.
| Neno | Maana katika Kiswahili | English |
|---|---|---|
| mwamuzi | mtu anayesimamia sheria za mchezo uwanjani | referee |
| filimbi | kifaa kinachopulizwa kutoa sauti ya kuanzisha au kusimamisha mchezo | whistle |
| mshambuliaji | mchezaji ambaye kazi yake kuu ni kufunga mabao | striker |
| beki (mlinzi) | mchezaji anayezuia wapinzani wasikaribie lango | defender |
| golikipa (mlinda mlango) | mchezaji anayelinda lango, anayeruhusiwa kushika mpira kwa mikono ndani ya eneo la hatari | goalkeeper |
| nahodha | kiongozi wa wachezaji uwanjani | captain |
| kocha | mwalimu wa timu anayepanga mbinu za mchezo | coach |
| kipindi | nusu ya mchezo; mechi ina vipindi viwili vya dakika 45 | half |
| mapumziko | muda wa kupumzika kati ya kipindi cha kwanza na cha pili | half-time |
| sare | matokeo ambapo timu zote mbili zina mabao sawa | draw |
| mkwaju wa kona | mkwaju unaopigwa kutoka kona ya uwanja | corner kick |
| mkwaju wa penalti | mkwaju unaopigwa kutoka doa la penalti, mpigaji akikabiliana na golikipa peke yake | penalty kick |
| kadi ya njano | onyo analopewa mchezaji aliyecheza vibaya; kadi mbili za njano huleta kadi nyekundu | yellow card |
| kombe | tuzo ya chuma inayopewa timu iliyoshinda mashindano | cup, trophy |
| kutinga wavuni | mpira kuingia ndani ya lango, yaani kuwa bao | to hit the net |
Mchoro: uwanja wa mpira wa miguu (si kwa kipimo). Mchoro wa Ganzaa. Eneo la hatari ndilo eneo la penalti: kosa la mlinzi likifanyika humo, timu pinzani hupewa mkwaju wa penalti kutoka kwenye doa la penalti.
| Methali | Maana ya ndani | Inafaa kutumika lini |
|---|---|---|
| Asiyekubali kushindwa si mshindani. | Mshindani wa kweli hukubali matokeo, yawe ya ushindi au ya kushindwa. | kumtuliza au kumwonya anayelalamikia matokeo |
| Penye nia pana njia. | Ukiwa na nia thabiti, utapata namna ya kufaulu. | kumtia moyo aliye nyuma katika shindano |
| Kidole kimoja hakivunji chawa. | Mtu mmoja peke yake hawezi kufanya kazi kubwa; tushirikiane. | kuhimiza ushirikiano wa timu |
| Usione vyaelea, vimeundwa. | Mafanikio unayoyaona yametokana na kazi ngumu iliyofanyika kabla. | kueleza ushindi ulioletwa na mazoezi |
| Mchumia juani hulia kivulini. | Anayefanya kazi kwa bidii leo hufaidi baadaye. | kuhimiza mazoezi magumu |
| Haba na haba hujaza kibaba. | Hatua ndogo ndogo huleta mafanikio makubwa. | kumtia moyo anayeboreka polepole |
Definition
Nahau ni kifungu cha maneno mawili au zaidi ambacho maana yake ni tofauti na maana ya maneno yake moja moja. Maana ya nahau hujifunzwa kama ilivyo; haiwezi kubashiriwa kwa kufasiri neno kwa neno.
Mfano: kupiga moyo konde haimaanishi kuupiga moyo kwa ngumi; maana yake ni «kujipa ujasiri».
| Nahau | Maana | Sentensi ya mfano |
|---|---|---|
| kupiga moyo konde | kujipa ujasiri katika hali ngumu | Tulipofungwa, tulipiga moyo konde na kuendelea kucheza. |
| kufa moyo | kukata tamaa | Usife moyo kwa sababu ya kushindwa mara moja. |
| kujifunga kibwebwe | kujiandaa kufanya jambo kwa bidii kubwa | Wanariadha walijifunga kibwebwe miezi mitatu kabla ya mashindano. |
| kutia fora | kufanya vizuri kuliko wengine wote | Golikipa alitia fora katika mikwaju ya penalti. |
| kuambulia patupu | kukosa kabisa kile ulichotarajia | Waliongoza muda mrefu lakini wakaambulia patupu. |
| kupiga chenga | kumkwepa mtu au jambo kwa ujanja | Mwanafunzi huyo hupiga chenga kazi za usafi. |
Angalia: katika taarifa, «Habimana alipiga chenga mabeki wawili» ina maana ya moja kwa moja ya mpira (aliwapita kwa ustadi). Katika sentensi ya jedwalini, «hupiga chenga kazi za usafi» ni nahau: anazikwepa kazi hizo.
Warning
Makosa ya kawaida
Practice
Mazoezi
Toa neno moja la mpira kwa kila maelezo: (a) kiongozi wa wachezaji uwanjani; (b) mchezaji anayeruhusiwa kushika mpira kwa mikono; (c) matokeo ya 2–2.
Kamilisha methali: (a) Kidole kimoja… (b) Mchumia juani… (c) Asiyekubali kushindwa…
Eleza maana ya nahau zilizopigiwa mstari: (a) Timu yetu ilitia fora mwaka huu. (b) Baada ya kufungwa mabao matatu, mashabiki walikufa moyo.
Tunga sentensi moja kwa kila nahau: kujifunga kibwebwe, kuambulia patupu.
Ni methali gani ingemfaa kocha anayetaka kueleza kwamba ushindi wa leo ulitokana na mazoezi ya miezi mingi? Eleza chaguo lako.
Kwa nini «Habimana alipiga chenga mabeki wawili» si nahau, lakini «Anapiga chenga majukumu yake» ni nahau?
1. (a) nahodha (b) golikipa / mlinda mlango (c) sare.
2. (a) …hakivunji chawa. (b) …hulia kivulini. (c) …si mshindani.
3. (a) ilifanya vizuri kuliko timu nyingine zote; (b) walikata tamaa.
4. Mfano: Tulijifunga kibwebwe kujiandaa kwa mtihani wa taifa. Mwizi aliambulia patupu kwa sababu mlango ulikuwa umefungwa.
5. Usione vyaelea, vimeundwa (au Mchumia juani hulia kivulini): zote zinaonyesha kwamba mafanikio yanatokana na kazi ngumu iliyofanyika kabla.
6. Katika sentensi ya kwanza maneno yana maana yake ya moja kwa moja ya mchezo wa mpira. Katika ya pili maana imehamia jambo jingine (kukwepa majukumu), kwa hiyo ni nahau.
Ya kukumbuka
Sources and credits
Taarifa ya mechi, mchoro wa uwanja, majedwali ya msamiati, methali na nahau, maelezo, mazoezi: Written by Ganzaa. Methali zenyewe ni za kimapokeo za Kiswahili (mali ya umma).
Picha: Second Division in Football Rwanda.jpg, Annick green, Wikimedia Commons, CC0 1.0.
