Michezo na Burudani
Senior 3 · Kiswahili
Michezo na Burudani
Lesson 2 of 5
35 min
Mashindano hayafanyiki uwanjani tu. Mbio za baiskeli za Tour du Rwanda zinapopita mjini, watu hujipanga kando ya barabara kwa saa nyingi. Keza na Mugabo ni wanafunzi wa S3 wanaosubiri waendesha baiskeli wapite. Mazungumzo yao yamejaa maneno mafupi ya hisia kama Lo! na Aisee!, na maneno yanayounganisha mawazo kama lakini na kwa sababu. Hayo ndiyo mada ya sarufi ya leo.
Keza: Lo! Watu wote hawa wamekuja kuangalia mbio za baiskeli?
Mugabo: Naam! Ingawa jua ni kali, hakuna anayetaka kukosa. Waendesha baiskeli watapita hapa baada ya dakika kumi.
Keza: Kumbe! Nilidhani watapita saa sita. Basi tusogee mbele ili tuwaone vizuri.
Mugabo: Hapana, tusikaribie barabara sana kwa sababu polisi wameweka utepe kando yake. Usalama kwanza.
Keza: Sawa. Unamwona yule mzee mwenye kofia nyekundu? Ni babu yangu mwenyewe! Ametembea kutoka kijijini na hajaketi hata mara moja.
Mugabo: Aisee! Babu mwenye nguvu namna hiyo!
Keza: Hebu sikiliza! Pikipiki za polisi zinakuja. Wanakaribia!
Mugabo: Haya, haya! Wa kwanza ni yule mwenye jezi ya bluu, lakini wa pili anamkaribia.
Keza: Ole wake! Mmoja ameanguka pale kwenye kona!
Mugabo: Usiogope; wahudumu wa huduma ya kwanza wamefika tayari, tena ameinuka mwenyewe. Amepanda baiskeli yake na kuendelea.
Keza: Hongera yake! Huo ndio moyo wa mwanamichezo: hakukata tamaa wala hakulalamika.
Mugabo: Kweli kabisa. Mbio zenyewe ni ngumu kwa kuwa barabara za huku zina milima mingi. Kwa hiyo anayeshinda hapa ni hodari kweli.
Keza: Ebo! Simu yangu imeisha chaji, nami nilitaka kupiga picha.
Mugabo: Usijali. Nitakutumia picha zangu mwenyewe jioni, ila unikumbushe.
Mazungumzo haya yameandikwa na Ganzaa; wahusika ni wa kubuni.
| Neno | Maana | English |
|---|---|---|
| mbio za baiskeli | mashindano ya kuendesha baiskeli kwa kasi | cycle race |
| mwendesha baiskeli | mtu anayeendesha baiskeli (wingi: waendesha baiskeli) | cyclist |
| utepe | kamba nyembamba ya kitambaa au plastiki ya kuzuia watu | tape, barrier ribbon |
| jezi | shati maalum la timu au la mchezaji | jersey |
| wahudumu wa huduma ya kwanza | watu waliofunzwa kumsaidia mgonjwa au majeruhi kabla ya kufika hospitalini | first-aiders |
| mwanamichezo | mtu anayeshiriki michezo | sportsperson |
| hodari | mwenye uwezo na ujasiri mkubwa | skilful, brave |
Katika mazungumzo, maneno kama ingawa, ili, kwa sababu, lakini, wala, kwa hiyo hayataji kitu wala tendo. Kazi yake ni kuunganisha maneno, virai au sentensi, na kuonyesha uhusiano kati ya mawazo.
Definition
Kiunganishi (wingi: viunganishi) ni neno au kifungu cha maneno kinachounganisha maneno, virai au sentensi, na kuonyesha uhusiano wa mawazo: kuongeza, kinyume, sababu, matokeo, lengo, uchaguzi au masharti.
Mfano: Jua ni kali, lakini hakuna anayetaka kukosa.
| Aina ya uhusiano | Viunganishi | Mfano |
|---|---|---|
| kuongeza | na, tena, pia, zaidi ya hayo | Ameinuka, tena ameendelea na mbio. |
| kinyume | lakini, ila, bali, ingawa, ijapokuwa, hata hivyo | Ingawa jua ni kali, watu wamefika. |
| sababu | kwa sababu, kwa kuwa, kwa vile | Hatukusogea kwa sababu ya utepe. |
| matokeo | kwa hiyo, kwa hivyo, basi, hivyo | Mbio ni ngumu; kwa hiyo mshindi ni hodari. |
| lengo | ili, ili kwamba | Tusogee ili tuwaone vizuri. |
| uchaguzi | au, ama … ama, wala (kwa kukanusha) | Hakukata tamaa wala hakulalamika. |
| masharti | kama, iwapo, endapo | Iwapo mvua itanyesha, mbio zitaendelea. |
| wakati | kisha, halafu, mpaka, hadi | Alikunywa maji, kisha akaendelea. |
Warning
Makosa ya kawaida na viunganishi
Maneno kama Lo! Kumbe! Aisee! Ole wake! hayabebi taarifa kamili; yanaonyesha jinsi msemaji anavyojisikia. Huandikwa mwanzoni mwa sentensi na kufuatwa na alama ya mshangao (!), na mara nyingi hutumika katika mazungumzo na katika utangazaji wa michezo.
Definition
Kihisishi (wingi: vihisishi) ni neno linaloonyesha hisia za msemaji kwa ghafla: furaha, mshangao, huzuni, hasira, dharau au kuitikia. Hufuatwa na alama ya mshangao.
Mfano: Kumbe! Nilidhani watapita saa sita.
| Hisia | Vihisishi | Mfano |
|---|---|---|
| mshangao | Lo! Kumbe! Aisee! Ala! Masalale! | Aisee! Babu mwenye nguvu namna hiyo! |
| furaha, pongezi | Hongera! Hurra! Safi! | Hongera! Umeshinda mbio. |
| huzuni, huruma | Ole wangu/wake! Pole! Maskini! | Ole wake! Ameanguka. |
| kero, dharau | Ebo! Mh! | Ebo! Simu imeisha chaji. |
| kuitikia, kukubali | Naam! Labeka! Sawa! | Naam! Wamekuja wote. |
| kuhimiza, kuvuta makini | Haya! Hebu! Ebu! | Hebu sikiliza! |
Katika mazungumzo tunasoma mzee mwenye kofia nyekundu na babu yangu mwenyewe. Mizizi -enye (yenye kitu au sifa fulani) na -enyewe (yeye hasa, si mwingine) huchukua kiambishi cha ngeli ya nomino inayoelezwa.
| Ngeli | -enye (umoja · wingi) | Mfano | -enyewe (umoja · wingi) |
|---|---|---|---|
| A-WA | mwenye · wenye | mzee mwenye kofia; wazee wenye kofia | mwenyewe · wenyewe |
| U-I | wenye · yenye | mti wenye matunda; miti yenye matunda | wenyewe · yenyewe |
| KI-VI | chenye · vyenye | kitabu chenye picha; vitabu vyenye picha | chenyewe · vyenyewe |
| LI-YA | lenye · yenye | shamba lenye mahindi; mashamba yenye mahindi | lenyewe · yenyewe |
| I-ZI | yenye · zenye | barabara yenye milima; barabara zenye milima | yenyewe · zenyewe |
| U-ZI | wenye · zenye | ukuta wenye picha; kuta zenye picha | wenyewe · zenyewe |
| U | wenye | upendo wenye nguvu | wenyewe |
| KU (vitenzi-jina) | kwenye | kukimbia kwenye kasi kubwa | kwenyewe |
| PA-KU-MU | penye · kwenye · mwenye | mahali penye maji | penyewe · kwenyewe · mwenyewe |
Kwa nafsi, -enyewe husisitiza mtu: mimi mwenyewe, wewe mwenyewe, yeye mwenyewe; sisi wenyewe, ninyi wenyewe, wao wenyewe.
Worked example
Kupatanisha -enye na -enyewe
Kamilisha: Mbio ___ (-enyewe) ni ngumu kwa sababu barabara ___ (-enye) milima mingi ni ndefu.
Jibu: Mbio zenyewe ni ngumu kwa sababu barabara zenye milima mingi ni ndefu.
Tip
Mbinu ya kukumbuka: chukua kiambishi cha kivumishi cha kumiliki (w-angu, y-angu, ch-angu, vy-angu, l-angu, z-angu) na ukiweke mbele ya -enye: wenye, yenye, chenye, vyenye, lenye, zenye. A-WA umoja peke yake huwa mw-: mwenye.
Kumbuka pia kwamba kwenye hutumika kama kihusishi cha mahali: Tulisimama kwenye kona.
Practice
Mazoezi
Pigia mstari kiunganishi na useme kinaonyesha uhusiano gani: (a) Tulisoma kwa bidii ili tufaulu. (b) Alijeruhiwa, hata hivyo aliendelea. (c) Mvua ilinyesha, kwa hiyo mechi iliahirishwa.
Unganisha sentensi kwa kiunganishi kinachofaa: (a) Hakufanya mazoezi. Hakula vizuri. (b) Timu ilifanya mazoezi kila siku. Ilishinda kombe.
Sahihisha: (a) Alikimbia haraka ili ashinda. (b) Ingawa alichoka, lakini alimaliza mbio.
Andika kihisishi kinachofaa: (a) ___ Umeshinda medali ya dhahabu! (b) ___ Mguu wake umevunjika! (c) ___ Kumbe wewe ndiye nahodha!
Jaza -enye au -enyewe: (a) Nilinunua kitabu ___ (-enye) hadithi za michezo. (b) Wachezaji ___ (-enyewe) walichagua nahodha. (c) Tulicheza mahali ___ (-enye) nyasi.
Badilisha kuwa wingi: Mti wenye matunda umeanguka juu ya ukuta wenyewe.
Kuandika: Andika mazungumzo mafupi ya mistari sita kati ya mashabiki wawili kwenye mechi, ukitumia vihisishi vitatu tofauti na viunganishi vitatu tofauti.
1. (a) ili, lengo (b) hata hivyo, kinyume (c) kwa hiyo, matokeo.
2. (a) Hakufanya mazoezi wala hakula vizuri. (b) Timu ilifanya mazoezi kila siku, kwa hiyo ilishinda kombe.
3. (a) Alikimbia haraka ili ashinde. (b) Ingawa alichoka, alimaliza mbio. (au: Alichoka, lakini alimaliza mbio.)
4. Mfano: (a) Hongera! (b) Ole wake! / Pole! (c) Lo! / Aisee!
5. (a) chenye (b) wenyewe (c) penye.
6. Miti yenye matunda imeanguka juu ya kuta zenyewe.
7. Majibu yatatofautiana. Hakikisha kila kihisishi kina alama ya mshangao na kila kiunganishi kinaonyesha uhusiano sahihi.
Ya kukumbuka
Sources and credits
Mazungumzo, majedwali ya sarufi, mifano na mazoezi: Written by Ganzaa.
Picha: Tours du Rwanda in Musanze.jpg, Muhirehussein12, Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0.
This lesson adapts CC BY-SA material and is shared under CC BY-SA 4.0.
