Michezo na Burudani
Senior 3 · Kiswahili
Michezo na Burudani
Lesson 4 of 5
35 min
Fikiria wiki nzima ya masomo bila mpira, muziki, ngoma, hadithi wala mchezo wowote. Wengi wetu tungechoka haraka. Makala ifuatayo inauliza: je, burudani ni anasa tu, au ni hitaji la kila binadamu? Baadaye utaona kwamba hata namna tunavyozungumza hubadilika kulingana na mahali tulipo: lugha ya uwanjani si lugha ya hospitalini. Hiyo ndiyo rejesta.
Baada ya wiki ya kazi au masomo, watu hutafuta kitu cha kuwastarehesha. Wengine husikiliza muziki, wengine hutazama mpira, na wengine hukaa na marafiki wakicheza bao. Shughuli hizi zote ni burudani: kitu chochote kinachompa mtu furaha na kumpumzisha akili baada ya kazi.
Rwanda ina burudani nyingi za jadi. Ngoma ya Intore, ambayo wachezaji wake hushika mikuki na ngao huku njuga zikilia miguuni, huchezwa katika sherehe na matamasha. Wazee na vijana hukaa pamoja kucheza igisoro, mchezo wa bao unaohitaji hesabu na hila. Zamani, jioni karibu na moto, bibi alisimulia hadithi na kutega vitendawili, na watoto walijifunza busara ya jamii huku wakicheka.
Leo kuna burudani za kisasa pia: muziki unaosikilizwa kwenye simu, filamu, matamasha ya wasanii, michezo ya video na mitandao ya kijamii. Mipira ya miguu, ya kikapu na ya wavu huvuta maelfu ya mashabiki viwanjani.
Burudani ina umuhimu mkubwa. Kwanza, hupunguza msongo wa mawazo na kuimarisha afya ya mwili na ya akili. Pili, huwaunganisha watu: mashabiki wa timu moja huwa marafiki hata kama hawajuani. Tatu, hurithisha utamaduni: kijana anayejifunza ngoma ya Intore anajifunza pia historia na maadili ya jamii yake. Nne, ni chanzo cha ajira na kipato kwa wasanii, wanamichezo, waandaaji wa matamasha na wauzaji. Mwisho, hukuza vipaji vya vijana na kuitangaza nchi nje ya mipaka yake.
Hata hivyo, burudani ikizidi huleta madhara. Mwanafunzi anayekesha usiku mzima akitazama video kwenye simu huamka akiwa amechoka na hushindwa kusoma. Wengine huingia katika kamari wakitarajia kupata pesa haraka, kisha hupoteza hata kile kidogo walichokuwa nacho. Pia kuna nyimbo na filamu zenye maudhui yasiyofaa vijana. Kwa hiyo burudani si anasa, lakini inahitaji kiasi: kila jambo lina wakati wake.
Makala hii imeandikwa na Ganzaa.
| Neno | Maana | English |
|---|---|---|
| burudani | shughuli inayompa mtu furaha na kumpumzisha akili | entertainment, recreation |
| anasa | starehe isiyo ya lazima, mara nyingi ya gharama | luxury |
| kustarehesha | kumfanya mtu atulie na kufurahi | to relax, refresh |
| njuga | vikengele vidogo vinavyofungwa miguuni na kulia wakati wa kucheza | ankle bells |
| msongo wa mawazo | hali ya akili kulemewa na wasiwasi au kazi nyingi | stress |
| kurithisha | kupitisha kitu kwa kizazi kinachofuata | to pass on |
| kipaji | uwezo wa asili wa kufanya jambo vizuri | talent |
| kamari | mchezo wa kuweka pesa kwa matumaini ya kushinda zaidi | gambling, betting |
| kukesha | kukaa macho usiku mzima | to stay up all night |
| maudhui | mambo yanayozungumziwa katika kazi ya sanaa | content |
Soma sentensi hizi nne. Zote zinahusu jambo moja: mchezaji Niyonzima ameumia goti.
Jambo ni moja, lakini msamiati, urefu wa sentensi, hisia na kiwango cha urasmi vinatofautiana. Kila mzungumzaji amechagua lugha inayofaa mahali alipo, mtu anayeongea naye na lengo lake.
Definition
Rejesta ni mtindo maalum wa lugha unaotumiwa na watu wa kundi au kazi fulani, katika mazingira fulani na kwa lengo fulani. Hutambulika kwa msamiati wake, muundo wa sentensi, kiimbo na kiwango cha urasmi.
Mfano: penalti, kona, mwamuzi ni msamiati wa rejesta ya michezo; mgonjwa, dawa, vipimo ni wa rejesta ya hospitalini.
| Rejesta | Msamiati wa mfano | Sifa zake kuu | Sentensi ya mfano |
|---|---|---|---|
| ya michezo (utangazaji) | bao, kona, penalti, chenga, mwamuzi | sentensi fupi, kasi, vihisishi vingi, wakati uliopo, chuku | «Anapiga… goooli!» |
| ya sokoni | bei, punguza, fungu, chenji, rejareja | kubembeleza, kujadiliana bei, lugha isiyo rasmi | «Nipunguzie kidogo, mama, nitarudi kesho.» |
| ya hospitalini | mgonjwa, vipimo, dawa, sindano, wodi | lugha ya upole, maswali ya dalili, maneno ya kitaalamu | «Unajisikiaje leo? Homa imepungua?» |
| ya darasani | somo, zoezi, mtihani, alama, ubao | maagizo, maswali na majibu, heshima | «Fungueni vitabu ukurasa wa kumi.» |
| ya mgahawani | oda, menyu, bili, kinywaji, mhudumu | maombi ya upole, maswali mafupi | «Karibu! Utakula nini leo?» |
Rejesta pia hutofautiana kwa urasmi: rejesta rasmi (barua kwa mkuu wa shule, hotuba, taarifa ya habari) hutumia lugha sanifu na adabu; rejesta isiyo rasmi (mazungumzo ya marafiki, ujumbe mfupi wa simu) huruhusu ufupisho na lugha ya mtaani.
Important
Mambo yanayoamua rejesta
Warning
Kosa la kawaida: kutumia rejesta isiyofaa mahali. Kumwandikia mkuu wa shule «Mambo! Nipe ruhusa siku tatu» ni kukosa adabu, hata kama ombi lenyewe ni sawa. Katika insha na barua rasmi, epuka lugha ya mtaani kabisa.
Practice
Mazoezi
Taja rejesta ya kila sentensi: (a) «Meza namba tano wanataka bili.» (b) «Kona… inapigwa… kichwa… nje kidogo tu!» (c) «Kilo moja ya nyanya ni faranga ngapi?» (d) «Meza vidonge viwili baada ya kula, mara tatu kwa siku.»
Toa maneno matatu ya msamiati wa rejesta ya darasani ambayo hayakutajwa katika jedwali.
Andika upya ujumbe huu kwa rejesta rasmi kwa mwalimu wako: «Mambo ticha! Leo sitakuja, niko mgonjwa.»
Eleza sifa mbili za rejesta ya utangazaji wa michezo, ukitoa mfano kwa kila moja.
Kwa nini mtangazaji wa redio hutumia sana wakati uliopo (anapiga, anakimbia)?
Taja faida mbili za burudani kwa mwanafunzi wa S3 na madhara mawili ya burudani iliyozidi.
1. (a) ya mgahawani (b) ya michezo (c) ya sokoni (d) ya hospitalini.
2. Mfano: daftari, kalamu, kazi ya nyumbani, ratiba, kipindi.
3. Mfano: «Shikamoo mwalimu. Ninaomba radhi kwamba sitaweza kuhudhuria masomo leo kwa sababu ni mgonjwa. Asante.»
4. Sentensi fupi fupi: «Anapiga… goooli!»; vihisishi vingi: «Lo! Hatari!»; msamiati maalum: kona, penalti; chuku: «Ni shuti la karne!»
5. Kwa sababu anaeleza matukio wakati yanapotokea; wakati uliopo humfanya msikilizaji ahisi yuko uwanjani.
6. Faida: hupunguza msongo wa mawazo; hujenga urafiki; hukuza kipaji. Madhara: kukesha na kushindwa kusoma; kuingia katika kamari; kuiga maudhui yasiyofaa.
Sources and credits
Makala, sentensi za rejesta, majedwali, mazoezi: Written by Ganzaa.
Picha: Intore Performance.jpg, Rogerirakoze; Rwandan old Man playing Igisoro with kids around.jpg, Davyimage. Zote ni za Wikimedia Commons, leseni CC BY-SA 4.0.
This lesson adapts CC BY-SA material and is shared under CC BY-SA 4.0.
