Michezo na Burudani
Senior 3 · Kiswahili
Michezo na Burudani
Lesson 3 of 5
35 min
Kitenzi kimoja kinaweza kuzaa vitenzi vingi. Kutoka piga tunapata pigwa, pigika, pigana, pigia na pigisha, na kila kimoja kina maana yake. Katika habari ifuatayo, timu ya mpira wa kikapu inabadilika kwa sababu ya mwalimu mmoja. Unaposoma, angalia jinsi vitenzi vilivyokolezwa vinavyobadilisha maana kwa viambishi vichache tu.
Timu ya mpira wa kikapu ya wasichana ya shule yetu ilikuwa ikishindwa kila mechi. Mwaka huu, mwalimu mpya wa michezo, Bi. Mukamana, alikabidhiwa timu hiyo. Siku ya kwanza aliwakusanya wachezaji na kuwauliza: «Kwa nini mnashindwa?» Wachezaji walitazamana bila kujibu.
Bi. Mukamana aligundua tatizo haraka: kila mchezaji alitaka kufunga mwenyewe, na mpira haukupigwa pasi. Kwa hiyo aliwafundisha zoezi jipya: hakuna aliyeruhusiwa kurusha mpira kikapuni kabla wachezaji wote watano hawajapigiana pasi. Mwanzoni zoezi hilo liliwachekesha wachezaji, kwa sababu mpira ulianguka mara kwa mara. Lakini baada ya wiki tatu, pasi zao zilianza kufika kwa usahihi.
Kila asubuhi aliwakimbiza wachezaji kuzunguka uwanja mara tano, kisha akawapigia filimbi ya kuanza mazoezi. Mama wa mchezaji mmoja aliwapikia uji baada ya mazoezi, na wazazi wengine waliwanunulia mipira mipya, kwa sababu ile ya zamani ilikuwa imepasuka na haikutumika tena.
Mwezi mmoja baadaye, timu ilikutana na mabingwa wa wilaya. Wachezaji walisaidiana, walipeana mpira kwa haraka, na kila mmoja alimtegemea mwenzake. Mwishowe, mabingwa walishindwa kwa pointi 48 dhidi ya 41. Nahodha alipoulizwa siri ya ushindi, alijibu: «Tulijifunza kupendana uwanjani. Ushindi wetu haukuletwa na mtu mmoja.»
Habari hii imeandikwa na Ganzaa; shule na wahusika ni wa kubuni.
| Neno | Maana | English |
|---|---|---|
| mpira wa kikapu | mchezo wa timu mbili za watu watano wanaorusha mpira ndani ya kikapu kilichoinuliwa | basketball |
| kukabidhi | kumpa mtu kitu au jukumu rasmi | to hand over |
| pasi | kumpelekea mwenzako mpira | pass |
| mabingwa | timu au watu walioshinda mashindano yaliyopita | champions |
| pointi | alama za kuhesabu matokeo katika michezo kama kikapu | points |
| kupasuka | kuvunjika au kuchanika na kuacha tundu | to burst |
Mzizi wa kitenzi (kama -pig-, -som-, -pik-) unaweza kuongezewa kiambishi tamati kinachobadilisha uhusiano kati ya mtendaji, tendo na anayetendewa. Kila umbo jipya huitwa kauli.
Mchoro wa Ganzaa: kauli sita za mzizi -pig-.
Definition
Kauli ya kitenzi ni umbo la kitenzi linalopatikana kwa kuongeza kiambishi tamati kwenye mzizi, na linaloonyesha uhusiano wa tendo na wahusika wake. Kauli kuu sita ni: kutenda, kutendwa, kutendeka, kutendana, kutendea na kutendesha.
Mfano: Mama alipika uji (kutenda) → Uji ulipikwa na mama (kutendwa) → Mama aliwapikia wachezaji uji (kutendea).
| Kauli | Kiambishi | Maana | Mfano kutoka habari |
|---|---|---|---|
| kutenda | -a | mtendaji anafanya tendo | aligundua, alijibu |
| kutendwa | -w-, -iw-/-ew-, -liw-/-lew- | kiima ndicho kinachotendewa tendo | alikabidhiwa, haukupigwa, aliyeruhusiwa |
| kutendeka | -ik-/-ek-, -k- | tendo linawezekana au limetokea lenyewe, bila kutaja mtendaji | imepasuka, haikutumika |
| kutendana | -an- | watu wawili au zaidi wanatendeana tendo moja | walitazamana, walisaidiana, kupendana |
| kutendea | -i-/-e-, -li-/-le- | tendo linafanywa kwa ajili ya, kwa niaba ya au kuelekea mtu | akawapigia, aliwapikia, waliwanunulia |
| kutendesha | -ish-/-esh-, -iz-/-ez-, -z- | mtendaji anamsababisha mwingine atende au awe katika hali fulani | aliwafundisha, liliwachekesha, aliwakimbiza |
Important
Kanuni ya irabu (upatanifu wa irabu)
Katika kutendeka, kutendea na kutendesha, irabu ya kiambishi hufuata irabu ya mwisho ya mzizi:
Vitenzi vinavyoishia kwa irabu mbili (-ua, -oa, -aa) huongeza l: nunua → nunuliwa, nunulia; ondoa → ondolewa; kataa → kataliwa.
Worked example
Kubadilisha sentensi kutoka kutenda hadi kutendwa
Sentensi: Kocha aliwafundisha wachezaji mbinu mpya.
Jibu: Mbinu mpya zilifundishwa wachezaji na kocha.
Worked example
Kutambua kauli mbili ndani ya kitenzi kimoja
Kitenzi: walipigiana (walipigiana pasi).
Jibu: kitenzi kina kauli mbili, kutendea na kutendana (kutendeana): kila mchezaji alimpigia mwenzake pasi.
Warning
Makosa ya kawaida
Practice
Mazoezi
Taja kauli ya kila kitenzi: (a) walishikana (b) kilisomeka (c) aliwapikia (d) aliwachekesha (e) alikabidhiwa.
Nyambua kitenzi soma katika kauli ya kutendwa, kutendeka, kutendea na kutendesha.
Badilisha kuwa kauli ya kutendwa: (a) Mwamuzi alimwonyesha mchezaji kadi nyekundu. (b) Mashabiki walinunua tiketi zote.
Badilisha kitenzi kilichokolezwa kiwe kauli ya kutendea, kisha andika sentensi upya: Dada alileta maji. (kwa ajili ya wachezaji)
Sahihisha: (a) Barua ilisomeka na mwalimu. (b) Nilimnunuia rafiki yangu jezi.
Eleza tofauti ya maana: Mpira umepasuka na Mpira umepasuliwa.
Kuandika: Andika aya ya sentensi sita kuhusu mazoezi ya timu ya shule yako, ukitumia kauli zote sita. Pigia mstari kila kitenzi na utaje kauli yake.
1. (a) kutendana (b) kutendeka (c) kutendea (d) kutendesha (e) kutendwa.
2. somwa, someka, somea, somesha.
3. (a) Mchezaji alionyeshwa kadi nyekundu na mwamuzi. (b) Tiketi zote zilinunuliwa na mashabiki.
4. Dada aliwaletea wachezaji maji.
5. (a) Barua ilisomwa na mwalimu. (b) Nilimnunulia rafiki yangu jezi.
6. Umepasuka (kutendeka): umeharibika bila kutaja aliyesababisha. Umepasuliwa (kutendwa): kuna mtu aliyeupasua, hata kama hatajwi.
7. Majibu yatatofautiana; hakikisha kila kauli imetumika angalau mara moja na kanuni ya irabu imefuatwa.
Sources and credits
Habari ya timu ya kikapu, mchoro wa kauli, majedwali ya sarufi, mifano na mazoezi: Written by Ganzaa.
