Riwaya
Senior 6 · Kiswahili
Riwaya
Lesson 2 of 4
45 min
Ukurasa wa kwanza wa riwaya una kazi nzito: unatakiwa kumvuta msomaji, kumtambulisha mahali na wahusika, na kudokeza mgogoro utakaoendelea kwa mamia ya kurasa. Leo tunarudi mwanzo wa Kijiji cha Mawio ili kuona jinsi mwandishi anavyoifungua riwaya yake. Sura hii imejaa tamathali za usemi; jaribu kuziwinda kabla ya kusoma jedwali.
Jua lilichungulia kutoka nyuma ya milima kama mtoto mwenye haya, likapaka mabati ya Kijiji cha Mawio rangi ya dhahabu. Siku hiyo, watu walimiminika uwanjani wengi kuliko nyota za angani. Ngoma zilidunda: dum, dum, dum. Leo kijiji kingechagua kiongozi mpya.
Kwa miaka sita, Kanyandekwe alikuwa ameongoza kijiji. Watu walimwita «mtumishi wetu mwaminifu», na kweli alikuwa mwaminifu sana… kwa mfuko wake mwenyewe. Nyumba yake ilikuwa kubwa kuliko ofisi ya kijiji, na gari lake jipya lilinguruma barabarani kama simba aliyeshiba.
Mwaka huu, sauti mpya ilisikika. Mukandori, mjane aliyelea watoto wanne peke yake, alikuwa nguzo ya familia yake na ya majirani wengi. Aliuza mboga sokoni kila siku, na hakuna aliyewahi kumsikia akisema uongo. Alipoombwa kugombea uongozi, alisita. «Mimi ni mama wa sokoni tu,» alisema. «Nani atanisikiliza?»
Mzee Semana alimtazama kwa macho yaliyoona mvua nyingi. «Mwanangu, kizuri chajiuza, kibaya chajitembeza. Hukuhitaji kujitangaza; sisi tumeyaona matendo yako.»
Siku ya uchaguzi, vijana walisimama mbele na kuimba: «Tumechoka, tumechoka, tumechoka na ahadi!» Kanyandekwe alitabasamu, lakini tabasamu lake lilikuwa jembe lisilo na mpini: halikufanya kazi tena.
Kura zilipohesabiwa, kimya kilitanda, kii. Kisha msimamizi wa uchaguzi akatangaza jina: «Mukandori.» Uwanja ulilipuka kwa vigelegele.
Mukandori alisimama, mikono ikitetemeka. Je, mama wa sokoni angeweza kuongoza kijiji kizima? Aliyatazama macho ya watu waliomchagua, akaona ndani yake matumaini, na pia hofu kwamba yeye pia angewaangusha kama wengine… Alivuta pumzi ndefu.
«Sitawaahidi mbingu,» alisema. «Nitawaahidi jambo moja tu: kila faranga ya kijiji hiki mtaiona.»
Juu ya milima, jua lilikuwa limekwisha kuchomoza kabisa.
Sura hii imeandikwa na Ganzaa; riwaya na wahusika ni wa kubuni.
| Neno | Maana | English |
|---|---|---|
| mawio | wakati jua linapochomoza | sunrise, dawn |
| kuchungulia | kutazama kwa siri kupitia mwanya | to peep |
| kumiminika | kuja kwa wingi kama maji yanayomwagwa | to pour in, flock |
| mjane | mwanamke aliyefiwa na mumewe | widow |
| nguzo | mti au chuma kinachoshikilia jengo; kwa picha, mtu anayetegemewa | pillar |
| kusita | kuwa na wasiwasi kabla ya kuamua | to hesitate |
| vigelegele | sauti za furaha za wanawake kwa ndimi | ululations |
| mpini | sehemu ya mbao ya kushikia jembe au shoka | handle |
Mchoro wa Ganzaa: sura za riwaya ya kubuni zinazosomwa katika mada hii.
Definition
Riwaya ni kazi ndefu ya kubuni iliyoandikwa kwa nathari, yenye wahusika wengi, matukio mengi yanayofungamana, mandhari mbalimbali na muda mrefu, na inayochunguza kwa kina dhamira nyingi za maisha ya jamii.
| Aina | Sifa | Mfano |
|---|---|---|
| Riwaya ya kijamii (ya kihalisia) | inaeleza maisha halisi ya jamii na matatizo yake | Rosa Mistika, Euphrase Kezilahabi |
| Riwaya ya kiistiara | inatumia nchi, watu au matukio ya kufikirika kama picha ya jamii halisi | Kusadikika, Shaaban Robert |
| Riwaya ya kipelelezi | msuko unajengwa kuzunguka uhalifu na upelelezi wa kuufumbua | Mzimu wa Watu wa Kale, Mohammed Said Abdulla |
| Riwaya ya kihistoria | inajengwa juu ya matukio na watu halisi wa historia | riwaya kuhusu vita vya ukombozi |
| Riwaya ya majaribio | inavunja kanuni za kawaida za msuko, wakati na wahusika | Nagona, Euphrase Kezilahabi |
| Tamathali | Maana | Mfano kutoka Sura ya Kwanza |
|---|---|---|
| Tashbihi | kulinganisha vitu viwili kwa kutumia kama, mithili ya, sawa na | «Jua lilichungulia… kama mtoto mwenye haya» |
| Sitiari | kulinganisha moja kwa moja bila kama: kitu kimoja kinaitwa kingine | «Mukandori… alikuwa nguzo ya familia yake» |
| Tashihisi | kukipa kitu kisicho hai sifa za binadamu | «Jua lilichungulia»; «uwanja ulilipuka» |
| Chuku | kutia chumvi kupita kiasi | «wengi kuliko nyota za angani» |
| Tanakali sauti | maneno yanayoiga sauti | «dum, dum, dum»; «kimya… kii» |
| Takriri | kurudia neno au kifungu ili kusisitiza | «Tumechoka, tumechoka, tumechoka na ahadi!» |
| Kejeli | kusema kinyume cha unachomaanisha ili kudhihaki | «mwaminifu sana… kwa mfuko wake mwenyewe» |
| Swali la balagha | swali lisilohitaji jibu, la kuamsha fikra | «Je, mama wa sokoni angeweza kuongoza kijiji kizima?» |
| Mdokezo | kuacha wazo bila kulimaliza, kwa nukta tatu | «angewaangusha kama wengine…» |
| Ishara | kitu kinachowakilisha wazo kubwa zaidi | mawio (jua kuchomoza) = mwanzo mpya |
Worked example
Kuchanganua tamathali kwa kina
Kifungu: «tabasamu lake lilikuwa jembe lisilo na mpini: halikufanya kazi tena.»
Jibu: ni sitiari inayoonyesha kushindwa kwa ujanja wa kiongozi wa zamani, kwa picha inayofaa mandhari ya kijijini.
Worked example
Kutofautisha tashbihi na sitiari
(a) Gari lilinguruma kama simba aliyeshiba. (b) Mukandori alikuwa nguzo ya familia yake.
Jibu: tofauti kuu ni kuwepo au kutokuwepo kwa kiunganishi cha kulinganisha.
Warning
Kosa la kawaida: kutaja tamathali bila kueleza kazi yake. Katika mtihani, «Hii ni tashbihi» hupata alama nusu tu. Eleza pia inafanya nini: inajenga picha gani, inaonyesha nini kuhusu mhusika, au inaimarisha dhamira ipi.
Practice
Mazoezi
Taja sifa nne za riwaya zinazoitofautisha na hadithi fupi.
Ni aina gani ya riwaya inayotumia nchi ya kufikirika kuikosoa jamii halisi? Toa mfano.
Taja tamathali katika kila kifungu: (a) Uwanja ulilipuka kwa vigelegele. (b) Alikula chakula cha watu kumi. (c) Mlango ulifungwa: pu! (d) Maneno yake yalikuwa asali masikioni mwao.
Tunga sentensi moja kwa kila tamathali kuhusu uongozi: tashbihi, sitiari, kejeli.
Eleza kazi ya takriri katika «Tumechoka, tumechoka, tumechoka na ahadi!»
Kuandika: Andika aya ya ufunguzi wa riwaya yako mwenyewe (sentensi 6 hadi 8), ukitumia tamathali tatu tofauti. Zitaje chini ya aya.
1. Mfano: ni ndefu na ina sura; wahusika wengi; msuko changamano wenye migogoro mingi; mandhari mapana na muda mrefu; dhamira nyingi.
2. Riwaya ya kiistiara, kama Kusadikika ya Shaaban Robert.
3. (a) tashihisi (uwanja «unalipuka» kama kiumbe) (b) chuku (c) tanakali sauti (d) sitiari.
4. Mfano: Kiongozi huyo alisimama imara kama mbuyu. Kiongozi ni dira ya jamii. «Hongera kwa kujenga nyumba yako kwa fedha za shule,» wananchi walimpongeza kwa kejeli.
5. Inasisitiza jinsi wananchi walivyochoshwa na ahadi zisizotekelezwa, na inaipa sauti ya vijana nguvu ya wimbo wa maandamano.
6. Majibu yatatofautiana.
Sources and credits
Sura ya Kwanza ya riwaya ya kubuni «Kijiji cha Mawio», mstari wa matukio, majedwali, mifano na mazoezi: Written by Ganzaa. Riwaya halisi zilizotajwa ni mifano tu; hakuna maandishi yaliyonakiliwa.
