Riwaya
Senior 6 · Kiswahili
Riwaya
Lesson 4 of 4
45 min
Umesoma sura tatu za Kijiji cha Mawio: mwanzo wa uongozi wa Mukandori, mgogoro wa bomba, na uamuzi wa Yves. Mhakiki wa riwaya hafanyi kazi sura kwa sura tu; anapanda juu na kuiona kazi yote: jinsi wahusika wanavyohusiana, jinsi dhamira zinavyopishana, na jinsi visa vidogo vinavyounga mkono kisa kikuu. Somo hili linakuongoza katika uhakiki huo, kisha utaandika insha ya uhakiki.
Mchoro wa Ganzaa: mahusiano ya wahusika wakuu wa «Kijiji cha Mawio».
| Kipengele | Uchambuzi | Ushahidi |
|---|---|---|
| Wahusika | Mukandori ni mhusika mkuu na duara: anaanza akijiona «mama wa sokoni tu» na anakua kuwa kiongozi anayeaminika. Kanyandekwe ni bapa: hubaki mbinafsi. Yves ni mhusika msaidizi anayeunganisha kisa cha uongozi na cha vijana. | «Nani atanisikiliza?» (Sura ya 1); «Kiongozi asiyechafuka mikono…» (Sura ya 4) |
| Mandhari | kijiji cha milimani chenye chemchemi, soko, ofisi ya kijiji na chuo cha ufundi cha wilaya; mandhari ya kijijini na mjini yanalinganishwa | bomba kutoka chemchemi ya mlimani; machimbo «milimani upande wa pili» |
| Msuko | wa moja kwa moja kwa jumla, wenye kisa kikuu (uongozi wa Mukandori) na kisa kidogo (safari ya Yves) vinavyokutana katika Sura ya 9 | Mukandori anampa Yves kazi ya umeme wa jua |
| Mtindo | msimulizi wa nafsi ya tatu anayejua yote; mazungumzo mengi; vichwa vya sura vyenye maana ya kiishara | «Mawio», «Bomba lililopasuka», «Njia panda» |
| Lugha | tashbihi, sitiari, kejeli, methali, ishara | «Kiongozi bora ni kama chemchemi»; «kizuri chajiuza, kibaya chajitembeza» |
| Kipengele | Uchambuzi |
|---|---|
| Dhamira kuu | uongozi bora: uwazi, kusikiliza, kuwajibika na kuongoza kwa mfano |
| Dhamira ndogo | rushwa na matumizi mabaya ya fedha za umma; nafasi ya mwanamke katika uongozi; maamuzi sahihi ya vijana; thamani ya ushauri wa wazee; elimu ya ufundi kama njia ya maendeleo |
| Migogoro | Mukandori dhidi ya Kanyandekwe (uongozi); wananchi dhidi ya uongozi wa zamani (fedha); Yves dhidi ya nafsi yake (tamaa ya pesa dhidi ya subira) |
| Ujumbe | kiongozi bora huaminiwa kwa matendo, si kwa ahadi; mafanikio ya kudumu hujengwa kwa subira na njia halali |
| Falsafa ya mwandishi | jamii inaweza kubadilika ikiwa viongozi na vijana watachagua uwajibikaji; matumaini (mawio) yanashinda giza la rushwa |
Definition
Kisa kikuu ni mfululizo mkuu wa matukio unaobeba dhamira kuu ya riwaya (hapa: uongozi wa Mukandori). Kisa kidogo ni mfululizo wa matukio wa pembeni unaoendelea sambamba na kisa kikuu na kuuunga mkono (hapa: safari ya Yves).
Important
Tofauti kati ya kuhakiki hadithi fupi na riwaya
Important
Kazi ya kuandika (insha ya uhakiki): «Mwandishi wa Kijiji cha Mawio anatumia wahusika Mukandori na Kanyandekwe kuonyesha sura mbili za uongozi.» Jadili kauli hii kwa maneno 400 hadi 500, ukitoa ushahidi kutoka sura ulizosoma, na ueleze mbinu za kifani anazotumia mwandishi.
Worked example
Insha ya mfano
SURA MBILI ZA UONGOZI KATIKA «KIJIJI CHA MAWIO»
Kijiji cha Mawio ni riwaya inayosimulia mabadiliko ya kijiji kimoja baada ya kumchagua kiongozi mpya. Mwandishi anawajenga Mukandori na Kanyandekwe kama vioo viwili vinavyotazamana: mmoja anaonyesha uongozi wa kujitumikia, mwingine uongozi wa kutumikia. Insha hii inakubaliana na kauli hiyo, na inaeleza jinsi mwandishi anavyotumia tofauti kati ya wahusika hawa kujenga dhamira kuu ya riwaya.
Kanyandekwe anawakilisha uongozi mbovu. Mwandishi hamwelezi kwa maneno makali bali kwa kejeli: alikuwa «mwaminifu sana… kwa mfuko wake mwenyewe». Ushahidi wa ubinafsi wake ni nyumba yake kubwa kuliko ofisi ya kijiji na gari linalonguruma «kama simba aliyeshiba». Katika Sura ya Nne, anasimama nyuma ya umati «akijifanya hasikii» wananchi wanapouliza fedha zao. Ni mhusika bapa: habadiliki, na hivyo anabaki alama ya uongozi unaotumia madaraka kwa faida binafsi.
Mukandori, kwa upande mwingine, ni kielelezo cha uongozi bora. Kwanza, ana uwazi: anabandika hesabu za kijiji ukutani na kusema «Mwenye swali aje aniulize wakati wowote.» Pili, anasikiliza kabla ya kusema. Tatu, anaheshimu sheria: hamhukumu Kanyandekwe kwa «hasira za uwanjani» bali anapeleka ripoti rasmi. Nne, anaongoza kwa mfano, akibeba bomba begani kwa sababu «kiongozi asiyechafuka mikono hawezi kuwaomba wengine wachafuke». Tofauti na Kanyandekwe, yeye ni mhusika duara: anakua kutoka mama wa sokoni mwenye shaka hadi kiongozi anayeaminiwa.
Mwandishi anatumia mbinu kadhaa za kifani kuimarisha tofauti hii. Ishara ya mawio, jua linalochomoza, inaambatana na kuchaguliwa kwa Mukandori, ikionyesha mwanzo mpya. Tashbihi ya Mzee Semana, «Kiongozi bora ni kama chemchemi», inafunga Sura ya Nne kwa picha ya kiongozi anayetoa bila kelele. Hata kisa kidogo cha Yves kinaunga mkono dhamira hii: Mukandori anampa kazi halali na kumwokoa na njia ya pesa za haraka, hivyo uongozi wake unagusa hata maamuzi ya vijana.
Hata hivyo, mtu anaweza kudai kwamba Mukandori ni mkamilifu mno; hana kosa lolote, na hili linampunguzia uhalisia. Pia Kanyandekwe hapewi sauti ya kujieleza, kwa hiyo msomaji haelewi kilichomfanya awe hivyo.
Kwa jumla, kauli hii ni ya kweli. Kwa kulinganisha wahusika hawa wawili, mwandishi anaonyesha kwamba uongozi si cheo bali ni matendo, na kwamba jamii inapomchagua kiongozi mwadilifu, «mawio» mapya yanawezekana.
(maneno 440 hivi)
Kwa nini inafaa: ina msimamo wazi katika utangulizi; kila aya ina hoja moja yenye nukuu kutoka sura husika; inachambua fani (kejeli, tashbihi, ishara, wahusika bapa na duara) pamoja na maudhui; ina tathmini yenye udhaifu wa riwaya; na hitimisho linarudi kwenye kauli ya swali.
Warning
Makosa ya kawaida katika uhakiki wa riwaya: kuandika muhtasari wa sura moja baada ya nyingine. Panga insha yako kwa hoja, si kwa sura: kila aya ijibu swali, na sura zitumike kama ushahidi.
Practice
Tathmini ya mada
Taja aina tatu za riwaya na sifa moja ya kila moja.
Bainisha tamathali: (a) «Kiongozi bora ni kama chemchemi.» (b) «Tumechoka, tumechoka, tumechoka na ahadi!» (c) «Jua lilichungulia kutoka nyuma ya milima.»
Bainisha kirai kivumishi: Mukandori alikuwa mwanamke mwenye sauti tulivu.
Gawa sentensi kuwa KN na KT, kisha taja muundo wa KT: Vijana wa kijiji walichimba mtaro mpya kando ya mwamba.
Eleza jinsi kisa cha Yves kinavyohusiana na kisa kikuu cha uongozi wa Mukandori.
Taja dhamira mbili ndogo za riwaya na ushahidi wa kila moja.
1. Mfano: ya kijamii (maisha halisi ya jamii), ya kiistiara (ulimwengu wa kufikirika unaowakilisha jamii halisi), ya kipelelezi (uhalifu na upelelezi), ya kihistoria (matukio halisi ya historia), ya majaribio (inavunja kanuni za kawaida).
2. (a) tashbihi (b) takriri (c) tashihisi.
3. mwenye sauti tulivu.
4. KN: Vijana wa kijiji; KT: walichimba mtaro mpya kando ya mwamba = T + KN + KH.
5. Yves anashiriki kazi ya bomba (Sura ya 4), na katika Sura ya 9 Mukandori anampa kazi halali inayomsaidia kukataa machimbo haramu. Kisa chake kinaonyesha matokeo ya uongozi bora katika maisha ya vijana.
6. Mfano: rushwa (nyumba kubwa ya Kanyandekwe, fedha zilizopotea); maamuzi ya vijana (Yves anakataa machimbo haramu); ushauri wa wazee (Mzee Semana anamshauri Mukandori na Yves).
Further reading
Vitabu vya kujisomea (Further reading)
Sources and credits
Ramani ya wahusika, majedwali ya uhakiki, insha ya mfano, mazoezi na tathmini: Written by Ganzaa.
