Riwaya
Senior 6 · Kiswahili
Riwaya
Lesson 3 of 4
45 min
Kila kijana hufika njia panda: njia moja ni ndefu na ngumu lakini salama; nyingine ni fupi, inang'aa, na haijulikani inaishia wapi. Katika sura ya tisa ya Kijiji cha Mawio, Yves, kijana hodari aliyechimba mtaro wa bomba katika Sura ya Nne, anakabiliwa na uamuzi wa aina hiyo. Unaposoma, jiulize: ungefanya nini wewe?
Yves alikuwa amebakiza miezi minne kumaliza mafunzo ya ufundi umeme katika chuo cha ufundi cha wilaya. Kila asubuhi aliamka saa kumi na moja, alitembea kilomita saba hadi chuoni, na jioni alikuwa akifanya mazoezi ya kuunganisha nyaya kwa taa ya chemli.
Jumamosi moja, rafiki yake wa utotoni, Olivier, alifika kijijini akiwa amevaa viatu vipya na saa inayong'aa. «Yves, unapoteza muda!» alisema huku akicheka. «Mimi nachimba madini milimani upande wa pili. Kwa wiki moja napata pesa ambazo fundi umeme hupata kwa mwezi mzima. Njoo nami Jumatatu.»
Yves alijua kwamba machimbo hayo hayakuwa na leseni. Alikuwa amesikia habari za mashimo yanayoporomoka na watu wanaokamatwa. Lakini pia alijua kwamba mama yake alikuwa mgonjwa, na kwamba mafunzo yake yangechukua miezi minne zaidi bila kipato. Usiku huo hakulala. Alikuwa akiwaza mpaka jogoo wa kwanza alipowika.
Asubuhi alikwenda kwa Mzee Semana. Mzee alimsikiliza bila kumkatiza, kisha akamwuliza swali moja tu: «Mwanangu, ukiingia shimoni leo, utakuwa wapi baada ya miaka mitano?»
Yves alinyamaza kwa muda mrefu. «Sijui,» alijibu mwishowe.
«Na ukimaliza mafunzo yako?»
«Nitakuwa fundi mwenye cheti. Nitaweza kufungua karakana yangu mwenyewe.»
Mzee Semana alitabasamu. «Basi umejijibu. Haraka haraka haina baraka, mwanangu. Lakini usiende nyumbani mikono mitupu. Nenda kwa Mukandori. Kijiji kinatafuta kijana wa kusaidia kuweka umeme wa jua kwenye ofisi mpya.»
Siku ya Jumatatu, Olivier alipanda gari la kwenda machimboni. Yves alikataa ofa ile kwa upole, akaenda ofisini kwa Mukandori. Alipewa kazi ya wikendi: kusaidia mafundi kuweka paneli za jua. Malipo yalikuwa kidogo, lakini yalitosha kununua dawa za mama yake.
Wiki sita baadaye, habari zilifika kijijini: polisi walikuwa wamefunga machimbo yale haramu na kuwakamata wachimbaji kadhaa. Olivier alikuwa miongoni mwao. Aliachiwa baada ya kulipa faini, lakini alirudi kijijini bila viatu vyake vipya, bila saa, na bila akiba yoyote.
Jioni moja, Yves alimtembelea rafiki yake. Olivier aliketi nje ya nyumba ya wazazi wake, akitazama ardhini. «Unaweza kunicheka sasa,» alisema.
Yves aliketi kando yake. «Sikuja kukucheka. Chuo kinapokea wanafunzi wapya mwezi ujao. Nitakusaidia kujaza fomu.»
Olivier alimtazama kwa muda mrefu, kisha akatabasamu kwa mara ya kwanza tangu arudi.
Sura hii imeandikwa na Ganzaa; riwaya na wahusika ni wa kubuni.
| Neno | Maana | English |
|---|---|---|
| njia panda | mahali njia zinapogawanyika; kwa picha, wakati wa kufanya uamuzi muhimu | crossroads |
| mafunzo ya ufundi | elimu ya stadi za kazi za mikono | vocational training |
| chemli | taa ndogo inayowashwa kwa mafuta ya taa | kerosene lamp |
| machimbo | mahali ambapo madini au mawe huchimbwa | mines, quarries |
| leseni | kibali rasmi cha kufanya shughuli fulani | licence |
| kuporomoka | kuanguka ghafla kutoka juu | to collapse |
| karakana | mahali pa kufanyia kazi za ufundi | workshop |
| faini | malipo ya adhabu kwa kuvunja sheria | fine |
Sentensi ya Kiswahili ina sehemu mbili kuu: kiima (anayetenda au kinachozungumziwa) na kiarifu (kinachosemwa kuhusu kiima). Kiarifu hujengwa kwa kirai kitenzi.
Mchoro wa Ganzaa: S = KN + KT. KE = kirai kielezi.
Definition
Kirai kitenzi (KT) ni kirai ambacho neno lake kuu ni kitenzi, pamoja na maneno yanayokikamilisha au kukieleza: yambwa, kielezi, kijalizo au kitenzi kisaidizi. Katika sentensi, KT ndicho kiarifu.
Mfano: Yves alikataa ofa ile kwa upole.
| Muundo | Mfano kutoka Sura ya Tisa |
|---|---|
| T | Yves alinyamaza. |
| Ts + T (kitenzi kisaidizi + kitenzi kikuu) | Yves alikuwa akiwaza; alikuwa akifanya mazoezi |
| T + KN (yambwa) | Yves alimtembelea rafiki yake. |
| T + KN + KE | Yves alikataa ofa ile kwa upole. |
| T + KH | Olivier aliketi nje ya nyumba. |
| T + kishazi | Yves alijua kwamba machimbo hayakuwa na leseni. |
| t + kijalizo | Malipo yalikuwa kidogo. |
Worked example
Kugawa sentensi kuwa KN na KT
Sentensi: Rafiki yake wa utotoni alifika kijijini Jumamosi.
Jibu: S → KN (rafiki yake wa utotoni) + KT (alifika kijijini Jumamosi).
Worked example
Kitenzi kisaidizi ndani ya KT
Sentensi: Olivier atakuwa amejiandikisha chuoni.
Jibu: KT = Ts (atakuwa) + T (amejiandikisha) + E (chuoni).
Warning
Makosa ya kawaida
Practice
Mazoezi
Gawa kila sentensi kuwa KN na KT: (a) Mzee Semana alimsikiliza Yves bila kumkatiza. (b) Polisi walifunga machimbo haramu.
Taja muundo wa kila KT: (a) alinyamaza (b) alikuwa akiwaza sana (c) alipewa kazi ya wikendi.
Panua KT alisoma kwa kuongeza yambwa na kielezi cha wakati.
Bainisha kitenzi kisaidizi na kitenzi kikuu: (a) Mama alikuwa amelala. (b) Tutakuwa tukikusubiri.
Chora mchoro wa matawi wa sentensi Olivier aliketi nje ya nyumba.
Kuandika: Andika aya ya sentensi 6 hadi 8 ukieleza uamuzi mgumu ambao kijana wa umri wako anaweza kukabiliana nao, na jinsi angeufanya kwa busara. Pigia mstari virai vitenzi vitatu.
1. (a) KN: Mzee Semana; KT: alimsikiliza Yves bila kumkatiza. (b) KN: Polisi; KT: walifunga machimbo haramu.
2. (a) T (b) Ts + T + E (c) T + KN.
3. Mfano: alisoma kitabu kipya usiku.
4. (a) kisaidizi alikuwa, kikuu amelala (b) kisaidizi tutakuwa, kikuu tukikusubiri.
5. S → KN (Olivier) + KT; KT → T (aliketi) + KH (nje ya nyumba); KH → H (nje ya) + N (nyumba).
6. Majibu yatatofautiana.
Sources and credits
Sura ya Tisa ya riwaya ya kubuni «Kijiji cha Mawio», mchoro wa matawi, majedwali ya sarufi, mifano na mazoezi: Written by Ganzaa. Methali ni ya kimapokeo ya Kiswahili (mali ya umma).
