Rejesta
Senior 6 · Kiswahili
Rejesta
Lesson 3 of 4
45 min
Bungeni, kila neno linarekodiwa katika kumbukumbu rasmi, na kila mbunge anazungumza kwa ruhusa ya Spika. Lugha ya bunge ni ya heshima kubwa, lakini pia ni ya mapambano ya hoja: wabunge hukubaliana, hupingana, hukatizana kwa «taarifa» na kudai «utaratibu», wote wakimwita mwenzao «Mheshimiwa». Mjadala ufuatao ni wa kubuni, umeandikwa kwa mtindo wa mabunge yanayojadili kwa Kiswahili Afrika Mashariki.
SPIKA: Waheshimiwa wabunge, tukae. Katibu, tuendelee na shughuli inayofuata.
KATIBU: Muswada wa Sheria ya Kulinda Vyanzo vya Maji; kusomwa mara ya pili.
SPIKA: Mheshimiwa Waziri wa Mazingira.
WAZIRI: Mheshimiwa Spika, naomba kutoa hoja kwamba Muswada wa Sheria ya Kulinda Vyanzo vya Maji sasa usomwe mara ya pili. Vyanzo vingi vya maji vinaharibiwa na kilimo kinachofanyika kando ya mito. Muswada huu unapendekeza eneo la hifadhi kando ya kila mto na ziwa. Mheshimiwa Spika, naomba kutoa hoja.
MHE. UWIMANA: Mheshimiwa Spika, nakushukuru kwa kunipa nafasi. Naunga mkono hoja, lakini nina wasiwasi kuhusu wakulima wadogo. Familia nyingi zinalima kando ya mito, na hazina ardhi nyingine. Je, Serikali itawapa ardhi mbadala?
MHE. HABINEZA: Taarifa, Mheshimiwa Spika!
SPIKA: Mheshimiwa Habineza, unampa taarifa mzungumzaji?
MHE. HABINEZA: Ndiyo, Mheshimiwa Spika. Ningependa kumpa taarifa Mheshimiwa Uwimana kwamba kifungu cha kumi na mbili cha muswada kinazungumzia fidia kwa wakulima.
SPIKA: Mheshimiwa Uwimana, unaipokea taarifa hiyo?
MHE. UWIMANA: Naipokea, Mheshimiwa Spika. Hata hivyo, kifungu hicho hakitaji kiasi cha fidia, wala hakielezi itatolewa lini. Naomba Waziri atufafanulie.
MHE. MUKAMANA: Kuhusu utaratibu, Mheshimiwa Spika!
SPIKA: Utaratibu, Mheshimiwa Mukamana.
MHE. MUKAMANA: Mheshimiwa Spika, kanuni zetu zinamtaka mbunge amalize hoja yake ndani ya muda aliopewa. Muda wa mzungumzaji umekwisha.
SPIKA: Ni kweli. Mheshimiwa Uwimana, malizia kwa sentensi moja.
MHE. UWIMANA: Naunga mkono muswada, na naomba fidia iwekwe wazi katika kanuni zitakazotungwa. Naunga mkono hoja.
(Mjadala unaendelea; mwishowe Waziri anajibu hoja za wabunge.)
SPIKA: Waheshimiwa wabunge, sasa nitawahoji. Wanaoafiki waseme «Ndiyo»!
WABUNGE: Ndiyo!
SPIKA: Wasioafiki waseme «Siyo»!
WABUNGE WACHACHE: Siyo!
SPIKA: Walioafiki wameshinda. Muswada umesomwa mara ya pili. Bunge linaahirishwa hadi kesho saa tatu asubuhi.
Mjadala huu umeandikwa na Ganzaa; wabunge, muswada na utaratibu wake ni wa kubuni na umerahisishwa kwa ajili ya kujifunza lugha.
| Neno au usemi | Maana | English |
|---|---|---|
| Spika | kiongozi anayeendesha vikao vya bunge | Speaker |
| muswada | rasimu ya sheria inayojadiliwa kabla ya kupitishwa | bill |
| kusomwa mara ya pili | hatua ambapo misingi ya muswada hujadiliwa na kupigiwa kura | second reading |
| kutoa hoja | kuwasilisha rasmi pendekezo ili lijadiliwe | to move a motion |
| kuunga mkono hoja | kukubaliana na pendekezo | to support the motion |
| taarifa | kumkatiza mzungumzaji ili kumpa habari ya kusahihisha au kuongeza | point of information |
| kuhusu utaratibu | kumkatiza mzungumzaji kwa sababu kanuni hazijafuatwa | point of order |
| kanuni za bunge | sheria zinazoongoza vikao vya bunge | standing orders |
| kuhoji (wabunge) | kuuliza wabunge wakubali au wakatae hoja kwa kura | to put the question |
| kuafiki | kukubali | to agree, say aye |
Important
Sifa za rejesta ya bungeni
Sentensi ya Mheshimiwa Uwimana, «Naunga mkono hoja, lakini nina wasiwasi kuhusu wakulima wadogo», ina sehemu mbili, kila moja ikiwa na kitenzi chake na maana kamili.
Mchoro wa Ganzaa: muundo wa sentensi ambatano.
Definition
Kishazi ni kikundi cha maneno chenye kitenzi kinachofanya kazi ya kiarifu. Kishazi huru ni kishazi chenye maana kamili ambacho kinaweza kusimama peke yake kama sentensi.
Sentensi yenye kishazi huru kimoja ni sentensi sahili. Sentensi yenye vishazi huru viwili au zaidi vilivyounganishwa ni sentensi ambatano.
Mfano: Spika aliwahoji wabunge. (kishazi huru kimoja: sentensi sahili)
| Sentensi kutoka mjadala | Vishazi huru | Kiunganishi | Aina |
|---|---|---|---|
| Walioafiki wameshinda. | 1 | — | sahili |
| Naunga mkono hoja, lakini nina wasiwasi kuhusu wakulima wadogo. | 2 | lakini | ambatano |
| Familia nyingi zinalima kando ya mito, na hazina ardhi nyingine. | 2 | na | ambatano |
| Kifungu hicho hakitaji kiasi cha fidia, wala hakielezi itatolewa lini. | 2 | wala | ambatano |
Jaribio la kishazi huru: ondoa kiunganishi na usome kila sehemu peke yake. Ikiwa kila sehemu ina maana kamili, ni kishazi huru. Naunga mkono hoja. Nina wasiwasi kuhusu wakulima wadogo. ✓
Worked example
Kubainisha vishazi huru
Sentensi: Waziri alijibu hoja, kisha Spika aliwahoji wabunge.
Jibu: ni sentensi ambatano yenye vishazi huru viwili vilivyounganishwa kwa kisha.
Worked example
Kuunganisha sentensi sahili kuwa ambatano
Sentensi: (a) Mbunge aliomba taarifa. (b) Spika alimruhusu.
Jibu: Mbunge aliomba taarifa, na Spika alimruhusu.
Warning
Kosa la kawaida: kuita kila sehemu yenye kitenzi «kishazi huru». Katika Naomba Waziri atufafanulie, sehemu Waziri atufafanulie haiwezi kusimama peke yake kwa maana ile ile; inategemea naomba. Hicho ni kishazi tegemezi, utakachojifunza katika somo linalofuata.
Practice
Mazoezi
Eleza maana ya: (a) muswada (b) kuafiki (c) kanuni za bunge.
Taja idadi ya vishazi huru na aina ya sentensi: (a) Bunge linaahirishwa hadi kesho. (b) Wabunge walijadili muswada, na wengi wakauunga mkono. (c) Waziri alieleza, lakini wabunge hawakuridhika.
Unganisha kuwa sentensi ambatano kwa kiunganishi kinachofaa: (a) Mbunge alizungumza kwa muda mrefu. Spika alimsimamisha. (b) Hakuunga mkono hoja. Hakuipinga.
Andika upya kwa rejesta ya bungeni: «Wewe Waziri, jibu swali langu sasa hivi!»
Eleza kwa nini «Naunga mkono hoja» husemwa mara mbili katika hotuba moja ya mbunge.
Kuandika: Andika mchango wa mbunge (sentensi 8 hadi 10) kuhusu muswada wa kupiga marufuku simu janja shuleni. Tumia usemi wa kibunge na sentensi ambatano tatu.
1. (a) rasimu ya sheria inayojadiliwa (b) kukubali (c) sheria zinazoongoza vikao vya bunge.
2. (a) 1, sahili (b) 2, ambatano (c) 2, ambatano.
3. (a) Mbunge alizungumza kwa muda mrefu, kwa hiyo Spika alimsimamisha. (b) Hakuunga mkono hoja, wala hakuipinga.
4. Mfano: «Mheshimiwa Spika, naomba kupitia kwako Mheshimiwa Waziri atoe ufafanuzi kuhusu swali hili.»
5. Ni utaratibu wa kibunge: mbunge hutaja msimamo wake mwanzoni ili Spika na wenzake wajue upande wake, na huurudia mwishoni ili kuufunga mchango wake rasmi.
6. Majibu yatatofautiana.
Sources and credits
Mjadala wa kubuni, mchoro wa sentensi ambatano, majedwali, mifano na mazoezi: Written by Ganzaa.
Picha: An aerial view of new look of Rwanda Parliament Building in Kimihurura, Kigali on May 16, 2019, Emmanuel Kwizera, Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0.
This lesson adapts CC BY-SA material and is shared under CC BY-SA 4.0.
