Rejesta
Senior 6 · Kiswahili
Rejesta
Lesson 2 of 4
45 min
Mahakamani, neno moja lisilofaa linaweza kubadilisha hatima ya mtu. Ndiyo maana lugha ya mahakama ni rasmi, ina utaratibu mkali, na ina istilahi zake ambazo kila mhusika anazijua. Kifungu kifuatacho ni sehemu ya kumbukumbu za kesi ya kubuni katika mahakama ya mwanzo. Kisome kama tamthilia: kila mhusika ana nafasi, na nafasi hiyo inaamua jinsi anavyozungumza.
KARANI: Kimya mahakamani! Simameni.
(Hakimu anaingia na kuketi.)
HAKIMU: Ketini. Karani, soma kesi.
KARANI: Mheshimiwa Hakimu, hii ni kesi ya jinai namba mia mbili kumi na nne ya mwaka huu, Upande wa Mashtaka dhidi ya Habimana Jean, anayeshtakiwa kwa kosa la wizi wa pikipiki.
HAKIMU: Mshtakiwa, umesikia shtaka linalokukabili. Unakiri kosa au unakana?
MSHTAKIWA: Ninakana, Mheshimiwa.
HAKIMU: Upande wa mashtaka, endeleeni.
MWENDESHA MASHTAKA: Mheshimiwa Hakimu, upande wa mashtaka una shahidi mmoja leo. Naomba Bi. Mukamana aitwe kizimbani.
(Shahidi anaapishwa.)
MWENDESHA MASHTAKA: Shahidi, ulikuwa wapi usiku wa tarehe kumi na mbili?
SHAHIDI: Nilikuwa dukani kwangu, karibu na kituo cha mabasi.
MWENDESHA MASHTAKA: Uliona nini?
SHAHIDI: Nilimwona mtu akisukuma pikipiki nyekundu kutoka nyuma ya duka la jirani yangu, chini ya taa ya barabarani.
MWENDESHA MASHTAKA: Mtu huyo yuko mahakamani leo?
SHAHIDI: Ndiyo. Ni yule aliyesimama katika kizimba.
WAKILI WA UTETEZI: Pingamizi, Mheshimiwa! Swali hilo linamwongoza shahidi.
HAKIMU: Pingamizi limekataliwa. Swali liliulizwa kwa usahihi. Utapata nafasi ya kumhoji shahidi.
WAKILI WA UTETEZI: (akimhoji shahidi) Bi. Mukamana, umbali kati ya duka lako na mahali ulipomwona mtu huyo ni mita ngapi?
SHAHIDI: Kama mita thelathini.
WAKILI WA UTETEZI: Na taa ile ya barabarani ilikuwa ikiwaka usiku ule wote?
SHAHIDI: (anasita) … Ilikuwa ikizimika na kuwaka.
WAKILI WA UTETEZI: Asante. Sina swali zaidi, Mheshimiwa.
HAKIMU: Kumbukumbu za mahakama zionyeshe kwamba shahidi amesema taa ilikuwa ikizimika na kuwaka. Kesi hii imeahirishwa hadi tarehe ishirini na sita mwezi ujao kwa ajili ya kusikiliza mashahidi wengine. Mshtakiwa ataendelea kuwa nje kwa dhamana. Mahakama imeahirishwa.
KARANI: Simameni!
Kumbukumbu hizi zimeandikwa na Ganzaa; kesi, mahakama na wahusika ni wa kubuni, na utaratibu wake umerahisishwa kwa ajili ya kujifunza lugha.
Mchoro wa Ganzaa (kielelezo, mpangilio halisi hutofautiana). Angalia jinsi tunavyoeleza nafasi kwa virai vihusishi: karani anaketi mbele ya hakimu; mshtakiwa yuko katika kizimba; umma unakaa nyuma ya kizuizi.
| Neno | Maana | English |
|---|---|---|
| hakimu | afisa wa mahakama anayesikiliza kesi na kutoa hukumu | magistrate, judge |
| mshtakiwa | mtu aliyefunguliwa mashtaka | accused, defendant |
| mwendesha mashtaka | afisa anayewasilisha ushahidi dhidi ya mshtakiwa | prosecutor |
| wakili wa utetezi | mwanasheria anayemtetea mshtakiwa | defence lawyer |
| kizimba | sehemu iliyozungushiwa anaposimama mshtakiwa au shahidi | dock; witness box |
| kuapishwa | kufanywa kuahidi rasmi kusema kweli | to be sworn in |
| kukiri / kukana | kukubali / kukataa kwamba ulitenda kosa | to plead guilty / not guilty |
| pingamizi | kupinga rasmi swali au utaratibu mahakamani | objection |
| kumhoji | kumuuliza shahidi maswali ili kupima ushahidi wake | to cross-examine |
| dhamana | ruhusa ya mshtakiwa kuwa nje kwa masharti hadi kesi iishe | bail |
| kuahirisha | kusogeza shughuli hadi siku nyingine | to adjourn |
Important
Sifa za rejesta ya mahakamani
Maneno yaliyokolezwa katika kifungu, kama karibu na kituo cha mabasi, chini ya taa ya barabarani na kwa ajili ya kusikiliza mashahidi, yanaanza kwa kihusishi kinachofuatwa na kirai nomino.
Definition
Kihusishi ni neno au kifungu kinachoonyesha uhusiano kati ya nomino na maneno mengine katika sentensi (mahali, wakati, sababu, n.k.). Kirai kihusishi (KH) ni kirai chenye kihusishi kama kiini, kikifuatwa na kirai nomino: KH → H + KN.
Mfano: [chini ya]H [taa ya barabarani]KN.
| Uhusiano | Vihusishi | Mfano wa KH kutoka kesi |
|---|---|---|
| mahali | katika, ndani ya, nje ya, juu ya, chini ya, mbele ya, nyuma ya, karibu na, mbali na, kati ya | katika kizimba; chini ya taa ya barabarani |
| mwelekeo | kutoka, hadi, kwenda | kutoka nyuma ya duka la jirani yangu |
| wakati | kabla ya, baada ya, tangu, hadi | hadi tarehe ishirini na sita mwezi ujao |
| sababu na lengo | kwa sababu ya, kwa ajili ya, kutokana na | kwa ajili ya kusikiliza mashahidi wengine |
| uhusiano mwingine | dhidi ya, pamoja na, kuhusu, bila | dhidi ya Habimana Jean |
Kazi za KH katika sentensi: mara nyingi hufanya kazi ya kielezi ndani ya KT (Alisimama katika kizimba), au hueleza nomino ndani ya KN (kesi dhidi ya Habimana).
Worked example
Kuchanganua KH
KH: kutoka nyuma ya duka la jirani yangu.
Jibu: KH → H (kutoka) + KH [H (nyuma ya) + KN (duka la jirani yangu)].
Worked example
KH inayoeleza nomino dhidi ya KH inayoeleza kitenzi
(a) Kesi dhidi ya Habimana iliahirishwa. (b) Shahidi alisimama katika kizimba.
Jibu: KH ile ile ya muundo H + KN inaweza kuwa sehemu ya KN au ya KT, kulingana na neno inaloeleza.
Warning
Makosa ya kawaida
Practice
Mazoezi
Toa maana ya istilahi hizi: (a) kukana (b) dhamana (c) pingamizi (d) kuahirisha.
Bainisha KH na aina ya uhusiano: (a) Kesi iliahirishwa hadi mwezi ujao. (b) Shahidi alikuwa karibu na kituo. (c) Alikamatwa kwa sababu ya ushahidi wa jirani.
Changanua KH: chini ya taa ya barabarani.
Sahihisha: (a) Mshtakiwa alisimama mbele hakimu. (b) Tulikutana katika mahakamani.
Andika upya kwa rejesta ya mahakamani: «Jamaa huyu alichukua pikipiki yangu usiku, nimemwona kwa macho yangu!»
Kuandika: Andika sehemu fupi ya kumbukumbu za mahakama (mistari 8 hadi 10) ambapo shahidi wa pili anahojiwa. Tumia virai vihusishi vinne na istilahi tatu za kisheria.
1. (a) kukataa kwamba ulitenda kosa (b) ruhusa ya kuwa nje kwa masharti hadi kesi iishe (c) kupinga rasmi swali au utaratibu (d) kusogeza shughuli hadi siku nyingine.
2. (a) hadi mwezi ujao, wakati (b) karibu na kituo, mahali (c) kwa sababu ya ushahidi wa jirani, sababu.
3. KH → H (chini ya) + KN (taa ya barabarani); KN → N (taa) + KV (ya barabarani).
4. (a) Mshtakiwa alisimama mbele ya hakimu. (b) Tulikutana mahakamani (au: katika mahakama).
5. Mfano: «Mheshimiwa Hakimu, usiku wa tarehe kumi na mbili nilimwona mshtakiwa akiondoka na pikipiki yangu.»
6. Majibu yatatofautiana.
Sources and credits
Kumbukumbu za kesi ya kubuni, mchoro wa mahakama, majedwali, mifano na mazoezi: Written by Ganzaa.
