Rejesta
Senior 6 · Kiswahili
Rejesta
Lesson 4 of 4
50 min
Katika miji na vijiji vingi vya Afrika Mashariki, Wakristo hukusanyika kanisani siku ya Jumapili na Waislamu msikitini siku ya Ijumaa. Katika mikusanyiko yote miwili, kiongozi wa dini husimama kuwafundisha waumini, na lugha anayotumia ina sura yake: salamu maalum, majina ya heshima ya Mungu, marejeo ya vitabu vitakatifu, na maitikio ya waumini. Leo utasoma vifungu viwili vya kubuni vyenye mada moja, kimoja kutoka kanisani na kingine kutoka msikitini, ili kulinganisha rejesta zao kwa heshima.
MCHUNGAJI: Bwana asifiwe!
WAUMINI: Amina!MCHUNGAJI: Wapendwa katika Kristo, leo tunatafakari neno kutoka Waraka wa Yakobo, sura ya kwanza, mstari wa ishirini na saba. Mtume Yakobo anafundisha kwamba dini iliyo safi mbele za Mungu Baba ni kuwatembelea yatima na wajane katika dhiki zao, na kujilinda mtu asichafuliwe na dunia.
Ndugu zangu, angalieni neno hili: «kuwatembelea». Haitoshi kuwaombea yatima tukiwa majumbani mwetu. Kanisa linalomwabudu Mungu kwa nyimbo nzuri, lakini halimwoni mtoto aliyefiwa na wazazi wake, limesahau nusu ya ibada yake. Tunapotoka hapa leo, kila familia imtafute yatima mmoja au mjane mmoja, na imtembelee kabla Jumapili ijayo haijafika.
Tuombe… Baba yetu wa mbinguni, utupe mioyo inayoona wenye shida, na mikono inayowasaidia. Kwa jina la Yesu Kristo, tumeomba.
WAUMINI: Amina!
IMAMU: Assalaam alaykum warahmatullahi wabarakatuh.
WAUMINI: Waalaykum salaam warahmatullahi wabarakatuh.IMAMU: Bismillahi Rahmani Rahim. Alhamdulillah, sifa njema zote ni za Mwenyezi Mungu. Ndugu zangu Waislamu, katika Qur'ani Tukufu, Surat Al-Ma'un, Mwenyezi Mungu anamtaja mtu anayeikadhibisha dini, na anaeleza kwamba ni yule anayemfukuza yatima, na hahimizi kuwalisha masikini.
Ndugu zangu, tafakarini uzito wa aya hizi: kumdharau yatima kumetajwa pamoja na kuikadhibisha dini yenyewe. Swala zetu zinakamilika tunapowaona wenye shida walio karibu nasi. Kama una ziada, hata kidogo, ifikishe kwa yatima au masikini wa mtaa wako kabla Ijumaa ijayo, Insha'Allah.
Ewe Mwenyezi Mungu, tujaalie tuwe miongoni mwa wanaowajali yatima na masikini.
WAUMINI: Amin!
Vifungu vyote viwili vimeandikwa na Ganzaa kwa heshima kwa imani zote mbili; wahubiri ni wa kubuni, na maandiko yametajwa kwa muhtasari, si kwa kunukuliwa.
| Kanisani | Msikitini | Maana |
|---|---|---|
| mchungaji, padri | imamu, shehe | kiongozi wa ibada |
| mahubiri | khutba | mafundisho rasmi kwa waumini |
| Biblia; waraka | Qur'ani Tukufu; sura (surat), aya | vitabu vitakatifu na sehemu zake |
| «Bwana asifiwe!» — «Amina!» | «Assalaam alaykum…» — «Waalaykum salaam…» | salamu na maitikio |
| sala, maombi | swala; dua | kuomba kwa Mungu |
| sadaka | sadaka; zaka | matoleo kwa ajili ya wenye shida au ibada |
| «Kwa jina la Yesu Kristo…» | «Bismillahi Rahmani Rahim»; «Insha'Allah» | usemi wa kuanza au kumalizia kwa jina la Mungu |
Important
Sifa za rejesta ya kidini
Angalia: «Tunapotoka hapa leo, kila familia imtafute yatima mmoja» na «mtoto aliyefiwa na wazazi wake». Sehemu zilizokolezwa zina vitenzi, lakini haziwezi kusimama peke yake kwa maana kamili.
Mchoro wa Ganzaa: kishazi tegemezi kinategemea kishazi huru.
Definition
Kishazi tegemezi ni kishazi chenye kitenzi lakini kisicho na maana kamili peke yake; kinategemea kishazi huru ili kukamilika. Mara nyingi hutambulika kwa viambishi au maneno kama -po-, -ki-, -ye-/-o- (rejeshi), amba-, kama, ingawa, kwa sababu, ili, kwamba.
Sentensi yenye kishazi huru na angalau kishazi tegemezi kimoja ni sentensi changamano.
| Aina ya kishazi tegemezi | Kiashiria | Mfano |
|---|---|---|
| Kirejeshi (kinaeleza nomino) | -ye-, -o-, amba- | mtoto aliyefiwa na wazazi wake; mioyo inayoona wenye shida |
| Cha wakati | -po-, baada ya, kabla | Tunapotoka hapa leo, kila familia…; kabla Jumapili ijayo haijafika |
| Cha masharti | -ki-, -nge-, kama, iwapo | Kama una ziada, ifikishe kwa yatima |
| Cha sababu au lengo | kwa sababu, ili | tusaidiane ili tuyakamilishe maagizo haya |
| Cha kinyume | ingawa, ijapokuwa | Ingawa tunaimba vizuri, tumesahau yatima |
| Nomino (kinachukua nafasi ya yambwa) | kwamba | anafundisha kwamba dini iliyo safi ni kuwatembelea yatima |
Worked example
Kutenganisha kishazi huru na kishazi tegemezi
Sentensi: Swala zetu zinakamilika tunapowaona wenye shida walio karibu nasi.
Jibu: sentensi changamano yenye kishazi huru kimoja na vishazi tegemezi viwili.
Worked example
Kubadilisha sentensi ambatano kuwa changamano
Sentensi ambatano: Waumini walitoa sadaka, na yatima walipata chakula.
Jibu: Waumini walipotoa sadaka, yatima walipata chakula. (-po-, wakati) au Yatima walipata chakula kwa sababu waumini walitoa sadaka.
Warning
Makosa ya kawaida
Practice
Mazoezi
Toa maneno mawili ya rejesta ya kanisani na mawili ya msikitini yenye maana zinazolingana.
Bainisha kishazi tegemezi na aina yake: (a) Mjane aliyetembelewa alifurahi. (b) Ukiwa na ziada, msaidie masikini. (c) Imamu alisema kwamba yatima wasidharauliwe.
Taja kama sentensi ni sahili, ambatano au changamano: (a) Waumini waliimba. (b) Waumini waliimba, kisha wakaondoka. (c) Waumini walipoimba, mtoto alilala.
Unganisha kuwa sentensi changamano kwa kishazi kirejeshi: Yatima alipewa vitabu. Yatima huyo anasoma Kidato cha Tatu.
Eleza kwa nini kishazi kama una ziada hakiwezi kusimama peke yake.
1. Mfano: mahubiri / khutba; mchungaji / imamu; sala / swala.
2. (a) aliyetembelewa, kirejeshi (b) Ukiwa na ziada, masharti (c) kwamba yatima wasidharauliwe, nomino (yambwa ya alisema).
3. (a) sahili (b) ambatano (c) changamano.
4. Yatima anayesoma Kidato cha Tatu alipewa vitabu.
5. Ni sharti tu; haielezi kitakachotokea au kinachotakiwa kufanyika. Kinahitaji kishazi huru kama ifikishe kwa yatima ili maana ikamilike.
Important
Kazi ya kuandika ya mada (insha): Andika insha ya maneno 350 hadi 450 yenye kichwa «Lugha moja, sura nyingi: rejesta ya mahakamani na rejesta ya mpira wa miguu». Linganisha msamiati, muundo wa sentensi, kiwango cha urasmi na lengo la mawasiliano, ukitoa mifano kutoka mada hii. Tumia sentensi ambatano na changamano.
Worked example
Insha ya mfano
LUGHA MOJA, SURA NYINGI: REJESTA YA MAHAKAMANI NA YA MPIRA WA MIGUU
Rejesta ni mtindo wa lugha unaofaa mazingira, washiriki na lengo fulani. Kiswahili kinachotumika mahakamani na kile kinachosikika katika matangazo ya mpira wa miguu ni lugha moja, lakini sura zake zinatofautiana sana. Insha hii inalinganisha rejesta hizi mbili kwa vigezo vinne.
Kigezo cha kwanza ni msamiati. Mahakamani kuna istilahi za kisheria kama mshtakiwa, pingamizi, dhamana na kuahirisha, ambazo kila mhusika lazima azielewe kwa usahihi. Katika mpira kuna msamiati wa mchezo kama krosi, mpira wa adhabu na dakika za majeruhi, pamoja na misimu ya kupendeza kama kombora na kutikisa nyavu. Wakati maneno ya mahakamani hayaruhusu utata, maneno ya uwanjani hupenda picha na chuku.
Kigezo cha pili ni muundo wa sentensi. Hakimu na mawakili hutumia sentensi kamili, nyingi zikiwa za kauli ya kutendwa: Kesi hii imeahirishwa hadi tarehe ishirini na sita. Mtangazaji, kinyume chake, hutumia sentensi fupi zilizokatika, kwa wakati uliopo: Anapiga! Kombora!
Kigezo cha tatu ni urasmi. Mahakamani kila mtu huitwa Mheshimiwa, na huzungumza kwa zamu kwa ruhusa ya hakimu. Uwanjani, ingawa mtangazaji huwaheshimu wasikilizaji wake, lugha yake imejaa vihisishi, kelele za furaha na majina ya utani ya timu.
Kigezo cha mwisho ni lengo. Lengo la mahakama ni kufikia haki, kwa hiyo kila neno lazima liwe sahihi na lirekodiwe. Lengo la mtangazaji ni kumfanya msikilizaji aone mchezo kwa akili yake na afurahi, kwa hiyo hisia ni muhimu kuliko usahihi wa kila neno.
Kwa jumla, rejesta hizi mbili zinaonyesha kwamba mzungumzaji stadi hubadilisha lugha yake kulingana na mahali alipo. Mtangazaji anayezungumza mahakamani kama uwanjani angevunja heshima ya mahakama, na hakimu anayetangaza mpira kama anavyosoma hukumu angewachosha wasikilizaji. Kujua rejesta ni kujua lugha kwa ukamilifu.
(maneno 330 hivi)
Kwa nini inafaa: inalinganisha kigezo kimoja kimoja; kila aya ina mifano kutoka vifungu vya mada; inatumia viunganishi vya ulinganisho (kinyume chake, wakati, ingawa) na sentensi changamano; na hitimisho linatoa msimamo.
Further reading
Vitabu vya kujisomea (Further reading)
Sources and credits
Vifungu vya kanisani na msikitini, mchoro wa sentensi changamano, majedwali, insha ya mfano, mifano na mazoezi: Written by Ganzaa.
Maandiko yaliyorejelewa kwa muhtasari: Yakobo 1:27, World English Bible (kikoa cha umma); Surat Al-Ma'un (107:1–3), Marmaduke Pickthall, The Meaning of the Glorious Koran, 1930, Internet Archive. Muhtasari wa Kiswahili umeandikwa na Ganzaa.
Picha: St michel's cathedral.jpg, Inezac, Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0; Green mosque Kigali.jpg, Francisco Anzola, Wikimedia Commons, kikoa cha umma.
This lesson adapts CC BY-SA material and is shared under CC BY-SA 4.0.
