Ushairi wa Kiswahili
Senior 6 · Kiswahili
Ushairi wa Kiswahili
Lesson 4 of 4
45 min
Umesoma shairi la kimapokeo lenye mizani na vina, shairi huru lisilo na vina, na utenzi wenye mishororo mifupi. Yote ni ushairi, ingawa yanaonekana tofauti sana. Somo hili linakusanya ulichojifunza: linaeleza maana ya ushairi, sifa zake, tanzu zake na dhima zake katika jamii, kisha linakuonyesha jinsi ya kuhakiki shairi lolote kwa fani na maudhui, na kuandika insha ya uhakiki.
Definition
Ushairi ni utanzu wa fasihi unaotumia lugha ya mkato, teule na yenye picha, iliyopangwa kwa mishororo na beti, yenye mdundo, ili kueleza hisia, mawazo au matukio kwa njia inayogusa moyo. Ushairi wa kimapokeo hufuata kanuni za mizani na vina; ushairi huru haufuati kanuni hizo.
| Utanzu | Sifa | Mfano katika mada hii |
|---|---|---|
| Shairi la kimapokeo | mishororo ya vipande viwili, mizani sawa (mara nyingi 16), vina vya kati na vya mwisho; huitwa kwa idadi ya mishororo ya ubeti: tathnia (2), tathlitha (3), tarbia (4), takhmisa (5) | «Kesho Yetu ni Salama» (tarbia) |
| Utenzi (utendi) | mishororo mifupi ya mizani 8, beti za mishororo 4, kina cha bahari mwishoni mwa kila ubeti; mara nyingi ni mrefu na husimulia au kufundisha | «Utenzi wa Jembe» |
| Shairi huru | halifuati mizani wala vina; mdundo hujengwa kwa takriri, usambamba na mpangilio wa mistari | «Mimi ni Mtu» |
| Ngonjera | shairi la majibizano kati ya wahusika wawili au zaidi, mara nyingi likijadili suala | (si katika mada hii) |
| Wimbo | utungo wa kishairi wa kuimbwa, mara nyingi wenye kiitikio | (si katika mada hii) |
Ushairi huburudisha, huelimisha na kuonya; huhifadhi historia (tenzi nyingi za zamani zilisimulia vita na matukio); huhamasisha jamii katika kampeni za maendeleo; husifu au huomboleza; na hukosoa maovu ya jamii kwa lugha inayogusa kuliko hotuba.
Important
Mjadala wa kihistoria: mashairi huru yalipoanza kuchapishwa kwa Kiswahili, hasa baada ya diwani ya Euphrase Kezilahabi, Kichomi (1974), wataalamu walibishana kama shairi lisilo na vina wala mizani ni shairi la Kiswahili kweli. Leo aina zote mbili zinakubalika na kufundishwa.
Mchoro wa Ganzaa: orodha ya mambo ya kuchunguza unapohakiki shairi.
| Kipengele | Swali la kujiuliza | Mfano: «Kesho Yetu ni Salama» |
|---|---|---|
| Muundo | Beti ngapi? Mishororo mingapi kwa ubeti? | beti 4, mishororo 4 (tarbia), kibwagizo |
| Mizani na vina | Kuna urari wa mizani na vina? | 8 + 8 = 16; vina -ti na -ma katika shairi zima |
| Tamathali na taswira | Picha zipi zinajengwa? Zinafanya kazi gani? | tashihisi «Mto walia sauti»; sitiari «Dunia hii ni hati» |
| Uhuru wa mshairi | Mshairi amebadilisha lugha wapi, na kwa nini? | «yetu miti» (kuboronga sarufi) ili kupata kina -ti |
| Nafsineni na toni | Nani anazungumza? Kwa hisia gani? | sauti ya mwanajamii anayeonya kwa upole lakini kwa msisitizo |
| Dhamira na ujumbe | Shairi linazungumzia nini? Linafundisha nini? | uhifadhi wa mazingira; tulinde miti kwa ajili ya vizazi vijavyo |
Important
Kazi ya kuandika (insha ya uhakiki wa shairi): Hakiki shairi «Mimi ni Mtu» kwa maneno 350 hadi 450, ukichambua maudhui na fani yake na kutoa tathmini yako. Tumia nukuu fupi kutoka shairi kuthibitisha kila hoja.
Worked example
Insha ya mfano
UHAKIKI WA SHAIRI «MIMI NI MTU»
«Mimi ni Mtu» ni shairi huru la beti tano linalozungumzia haki za binadamu kupitia sauti ya mtu asiye na jina, anayejitambulisha tu kama «mtu». Kwa maoni yangu, nguvu kubwa ya shairi hili ni jinsi linavyogeuza tamko la kisheria kuwa kilio cha kibinafsi kinachomgusa kila msomaji.
Maudhui. Dhamira kuu ni usawa wa utu wa binadamu wote. Mshairi anasema: «nilizaliwa na pumzi, / na pumzi yangu ni sawa na yako.» Dhamira ndogo ni pamoja na haki ya elimu, uhuru wa kujieleza, na ubaguzi kwa misingi ya asili, rangi, jinsia na mali. Ubeti wa nne unaleta picha halisi za ukiukwaji wa haki: mtoto anayeuza karanga saa za masomo, msichana aliyeozwa mapema, na mzee aliyesahauliwa. Ujumbe wa mwisho ni kwamba haki ni za wote na tunapaswa kulindana: «haki yangu iwe ngao yako».
Fani. Shairi halina mizani wala vina, lakini mshairi anajenga mdundo kwa takriri: «Nina haki ya kuishi… Nina haki ya kusoma… Nina haki ya kusema». Usambamba wa «Usiniulize… / Usiipime…» unaongeza nguvu ya agizo. Mshairi anatumia sitiari ya ngao kuonyesha ulinzi wa pamoja, na ishara ya mnyororo kuwakilisha utumwa. Nafsineni ni ya kwanza umoja, ambayo inafanya shairi lisikike kama ushuhuda; lakini katika ubeti wa nne «mimi» inapanuka kuwa wote: «wote hao ni mimi, / na mimi ni wewe». Toni inaanza kwa utulivu, inapanda kwa madai, na inaishia kwa matumaini.
Tathmini. Ubora wa shairi ni uwazi wake: hata msomaji asiyezoea ushairi analielewa. Hata hivyo, uwazi huo unaweza kuonekana kama udhaifu kwa msomaji anayetafuta taswira tata zaidi; baadhi ya mistari, kama «Nina haki ya kuishi», ni kauli za moja kwa moja zaidi kuliko picha za kishairi.
Hitimisho. Kwa jumla, «Mimi ni Mtu» ni shairi linalofaa wakati wetu. Linaonyesha kwamba shairi huru linaweza kuwa na mdundo na nguvu kama la kimapokeo, na linamkumbusha kila msomaji kwamba utu hauna bei.
(maneno 350 hivi)
Kwa nini inafaa: inaanza na utambulisho na msimamo; inatenganisha maudhui na fani; kila hoja ina nukuu; inatumia istilahi sahihi (takriri, usambamba, sitiari, ishara, nafsineni, toni); na inatoa tathmini yenye ubora na udhaifu.
Warning
Makosa ya kawaida katika uhakiki wa shairi
Practice
Tathmini ya mada
Eleza maana ya ushairi na sifa zake tatu.
Taja tofauti mbili kati ya shairi la tarbia na utenzi, ukitoa mifano kutoka mada hii.
Eleza aina tatu za uhuru wa mshairi na utoe mfano wa kila moja.
Ainisha kidhima na kimuundo: Tusiivunje bahati ya wale walio nyuma.
Changanua kwa njia ya maneno: Kinamasi huchuja maji machafu.
Taja dhima tatu za ushairi katika jamii ya Rwanda ya leo, ukitoa mfano wa hali ambapo kila moja inaonekana.
1. Utanzu wa fasihi wenye lugha ya mkato, teule na ya picha, iliyopangwa kwa mishororo na beti, yenye mdundo. Sifa: lugha ya mkato; mpangilio wa mishororo na beti; mdundo; tamathali na taswira; uhuru wa mshairi.
2. Tarbia ina mishororo ya vipande viwili yenye mizani 16 na vina vya kati na vya mwisho («Kesho Yetu ni Salama»); utenzi una mishororo mifupi ya mizani 8 isiyogawanywa na kina cha bahari katika mshororo wa nne («Utenzi wa Jembe»).
3. Inkisari: walia badala ya unalia; kuboronga sarufi: yetu miti badala ya miti yetu; mazida: kurefusha neno ili kufikia mizani.
4. Kidhima: agizi. Kimuundo: changamano (kishazi tegemezi kirejeshi walio nyuma).
5. S → KN + KT; KN → N (kinamasi); KT → T + KN; T → huchuja; KN → N + V; N → maji; V → machafu.
6. Mfano: kuhamasisha (nyimbo na mashairi ya kampeni za usafi au Umuganda); kuelimisha (mashairi ya afya shuleni); kuburudisha na kuhifadhi utamaduni (mashairi katika sherehe na mashindano ya shule).
Further reading
Vitabu vya kujisomea (Further reading)
Sources and credits
Orodha ya uhakiki (mchoro), majedwali, insha ya mfano, mazoezi na tathmini: Written by Ganzaa. Diwani zilizotajwa ni mifano na mapendekezo tu; hakuna maandishi yaliyonakiliwa.
