Ushairi wa Kiswahili
Senior 6 · Kiswahili
Ushairi wa Kiswahili
Lesson 2 of 4
45 min
Si kila shairi la Kiswahili lina mizani na vina. Tangu karne ya ishirini, washairi wengi huandika mashairi huru: mishororo yake haina urefu sawa, haina vina vya lazima, lakini bado ina mdundo, picha na lugha ya mkato. Shairi la leo ni la aina hiyo. Linazungumzia haki za binadamu kupitia sauti ya mtu mmoja anayejitambulisha tu kama «mtu».
Mimi ni mtu.
Sikuzaliwa na cheo,
wala sikuzaliwa na mnyororo;
nilizaliwa na pumzi,
na pumzi yangu ni sawa na yako.
Nina haki ya kuishi,
ingawa sina mali.
Nina haki ya kusoma,
hata kama baba yangu hakusoma.
Nina haki ya kusema,
na sauti yangu ikisikika,
haitakuvunjia nyumba yako.
Usiniulize asili yangu
kabla ya kuniuliza jina langu.
Usiipime thamani yangu
kwa rangi ya ngozi yangu,
kwa jinsia yangu,
au kwa uzito wa mfuko wangu.
Mtoto anayeuza karanga barabarani
saa za masomo,
msichana aliyeozwa kabla ya wakati wake,
mzee aliyesahauliwa kitandani:
wote hao ni mimi,
na mimi ni wewe.
Basi tushikane mikono;
haki yangu iwe ngao yako,
na haki yako iwe ngao yangu,
mpaka dunia ijue
kwamba utu hauna bei.
Shairi hili limetungwa na Ganzaa.
| Neno | Maana | English |
|---|---|---|
| haki za binadamu | haki za msingi ambazo kila mtu anazo kwa sababu ni binadamu | human rights |
| cheo | nafasi ya heshima au mamlaka katika jamii | rank, title |
| mnyororo | vipande vya chuma vilivyounganishwa; hapa ni ishara ya utumwa | chain |
| asili | mahali au ukoo mtu anakotoka | origin |
| kuozwa | kupewa mume na wazazi au walezi | to be married off |
| ngao | kifaa cha kujikinga dhidi ya mashambulizi | shield |
| utu | hadhi na thamani ya ubinadamu | human dignity |
Important
Shairi huru dhidi ya shairi la kimapokeo
| Kigezo | «Kesho Yetu ni Salama» (kimapokeo) | «Mimi ni Mtu» (huru) |
|---|---|---|
| Mizani | 16 kwa kila mshororo (8 + 8) | hazilingani |
| Vina | vya kati na vya mwisho | hakuna vina vya lazima |
| Beti | mishororo 4 kila ubeti | idadi ya mishororo inatofautiana |
| Mbinu za mdundo | mizani, vina, kibwagizo | takriri («Nina haki ya…»), usambamba, mpangilio wa mistari |
Katika somo lililopita tuliainisha sentensi kwa dhima. Sasa tunaziainisha kwa muundo: kwa idadi na aina ya vishazi vilivyomo.
Mchoro wa Ganzaa: hatua za kuainisha sentensi kimuundo.
Definition
Kuainisha sentensi kimuundo ni kuzigawa kwa kuzingatia vishazi vilivyomo:
| Sentensi kutoka shairi | Vishazi | Aina |
|---|---|---|
| Mimi ni mtu. | huru 1 | sahili |
| Sikuzaliwa na cheo, wala sikuzaliwa na mnyororo. | huru 2 (wala) | ambatano |
| Nina haki ya kusoma, hata kama baba yangu hakusoma. | huru 1 + tegemezi 1 (hata kama…) | changamano |
| Usiniulize asili yangu kabla ya kuniuliza jina langu. | huru 1 + tegemezi 1 (kabla ya kuniuliza…) | changamano |
| Wote hao ni mimi, na mimi ni wewe. | huru 2 (na) | ambatano |
Kumbuka: sentensi sahili inaweza kuwa ndefu. Mtoto mdogo wa jirani yetu anayeishi karibu na soko… bado ni sahili mpaka iwe na kishazi cha pili chenye kitenzi kinachotenda kazi ya kiarifu.
Worked example
Sentensi yenye vishazi vitatu
Sentensi: Nina haki ya kusema, na sauti yangu ikisikika, haitakuvunjia nyumba yako.
Jibu: ni sentensi ambatano yenye kishazi tegemezi ndani yake; wataalamu wengine huiita sentensi ambatano-changamano.
Worked example
Kubadilisha muundo bila kubadilisha maana
Sentensi ambatano: Msichana hakuozwa mapema, na alimaliza masomo yake.
Jibu (changamano): Msichana alimaliza masomo yake kwa sababu hakuozwa mapema.
Warning
Kosa la kawaida: kuhesabu vitenzi badala ya vishazi. Katika Ninapenda kusoma, kusoma ni kitenzi-jina kinachotumika kama yambwa; hakina kiima chake. Sentensi hii ni sahili.
Practice
Mazoezi
Ainisha kimuundo: (a) Utu hauna bei. (b) Tushikane mikono, na tulindane. (c) Dunia itajua kwamba utu hauna bei. (d) Mtoto anayeuza karanga hakwenda shuleni.
Unganisha kuwa sentensi ambatano, kisha kuwa changamano: Alinyimwa haki yake. Alikwenda mahakamani.
Taja tofauti tatu kati ya shairi huru na shairi la kimapokeo, ukitoa mifano kutoka mashairi mawili ya mada hii.
Eleza kazi ya takriri «Nina haki ya…» katika ubeti wa pili.
Kuandika: Tunga shairi huru la beti tatu kuhusu haki moja ya mtoto (kwa mfano, haki ya kucheza au ya kulindwa). Tumia sentensi sahili, ambatano na changamano angalau mara moja kila moja, na uzitaje chini ya shairi.
1. (a) sahili (b) ambatano (c) changamano (kishazi cha kwamba) (d) changamano (kishazi rejeshi anayeuza karanga).
2. Ambatano: Alinyimwa haki yake, kwa hiyo akaenda mahakamani. Changamano: Alikwenda mahakamani kwa sababu alinyimwa haki yake.
3. Mizani (16 dhidi ya isiyolingana); vina (-ti/-ma dhidi ya hakuna); idadi ya mishororo (4 kila ubeti dhidi ya inayotofautiana); mbinu za mdundo (kibwagizo dhidi ya takriri).
4. Inajenga mdundo katika shairi lisilo na vina, inasisitiza kwamba haki ni nyingi na zote ni za msingi, na inaipa sauti ya mshairi nguvu ya tamko.
5. Majibu yatatofautiana.
Sources and credits
Shairi «Mimi ni Mtu», chati ya maamuzi, majedwali, mifano na mazoezi: Written by Ganzaa.
Ukweli: Ibara ya 1, Universal Declaration of Human Rights, Umoja wa Mataifa, 1948. Imetajwa kwa muhtasari wa Kiswahili wa Ganzaa.
