Ushairi wa Kiswahili
Senior 6 · Kiswahili
Ushairi wa Kiswahili
Lesson 3 of 4
45 min
Wakulima wa zamani waliimba walipokuwa wakilima pamoja, na mdundo wa wimbo ulienda sambamba na mdundo wa majembe. Utungo wa leo ni utenzi: aina ya ushairi wa kimapokeo yenye mishororo mifupi ya mizani nane, kila ubeti ukiwa na mishororo minne. Mishororo mitatu ya kwanza ya ubeti mmoja ina kina kimoja, na mshororo wa nne wa kila ubeti unaishia kwa kina kile kile katika utenzi wote. Usome kwa sauti na uhisi mdundo wake.
1
Nami naanza kusema,
Kilimo ndiyo neema,
Mkulima mwenye hima,
Hakosi chakula ndani.
2
Mbegu bora tukipata,
Mbolea tukaileta,
Mavuno yatafuata,
Kwenye ghala na sokoni.
3
Kilimo huleta heri,
Ajira zake dhahiri,
Chai na kahawa nzuri,
Huleta fedha nchini.
4
Tuchimbeni mifereji,
Kuyatunza yetu maji,
Matuta kila kijiji,
Ukame tuushindeni.
5
Kijana mwenye elimu,
Shambani pana nidhamu,
Kilimo kina utamu,
Ukilima kwa makini.
Utenzi huu umetungwa na Ganzaa.
| Neno | Maana | English |
|---|---|---|
| utenzi (utendi) | shairi refu la kimapokeo lenye mishororo mifupi ya mizani nane | narrative or didactic poem |
| hima | bidii na haraka katika kazi | diligence, zeal |
| ghala | nyumba ya kuhifadhia mavuno | granary, store |
| heri | baraka, mafanikio | good fortune |
| dhahiri | wazi, inayoonekana | evident |
| mfereji (wingi: mifereji) | njia iliyochimbwa ya kupitishia maji | irrigation channel |
| matuta | sehemu za ardhi zilizoinuliwa kwa ajili ya kulima mlimani | terraces, ridges |
| ukame | hali ya kukosa mvua kwa muda mrefu | drought |
Katika mada ya 3 na ya 4 ulichora michoro ya matawi ya virai. Njia nyingine ya kuchanganua sentensi ni njia ya maneno (au njia ya mstari): unaandika kanuni moja baada ya nyingine, kuanzia sentensi nzima hadi kila neno, ukitumia vifupisho.
Definition
Uchanganuzi wa sentensi kwa njia ya maneno ni kuigawa sentensi katika sehemu zake (virai na aina za maneno) kwa kuandika mfululizo wa kanuni za mshale (→), kuanzia S hadi neno la mwisho.
Vifupisho vikuu: S sentensi; KN kirai nomino; KT kirai kitenzi; KV kirai kivumishi; KE kirai kielezi; KH kirai kihusishi; N nomino; T kitenzi; Ts kitenzi kisaidizi; V kivumishi; E kielezi; H kihusishi; U kiunganishi; W kiwakilishi.
Worked example
Sentensi sahili
Mkulima hodari huvuna mazao mengi.
S → KN + KT
KN → N + V
N → mkulima
V → hodari
KT → T + KN
T → huvuna
KN → N + V
N → mazao
V → mengi
Worked example
Sentensi yenye kirai kielezi na kirai kihusishi
Vijana walichimba mfereji kwa bidii kando ya shamba.
S → KN + KT
KN → N → vijana
KT → T + KN + KE + KH
T → walichimba
KN → N → mfereji
KE → kwa + N → kwa bidii
KH → H + KN
H → kando ya
KN → N → shamba
Worked example
Sentensi ambatano
Mvua ilinyesha, na wakulima walipanda mbegu.
S → S1 + U + S2
S1 → KN + KT; KN → N (mvua); KT → T (ilinyesha)
U → na
S2 → KN + KT; KN → N (wakulima); KT → T + KN; T → walipanda; KN → N (mbegu)
Warning
Makosa ya kawaida
Practice
Mazoezi
Hesabu mizani ya mshororo «Tuchimbeni mifereji» na ueleze kwa nini ni mshororo wa utenzi.
Changanua kwa njia ya maneno: (a) Mbegu bora huleta mavuno. (b) Wakulima wa kijiji walijenga matuta mapya.
Changanua: Kijana alilima shamba kwa makini, na alipata faida kubwa.
Taja tofauti mbili kati ya utenzi huu na shairi «Kesho Yetu ni Salama».
Kuandika: Tunga ubeti mmoja wa utenzi (mishororo minne ya mizani nane) kuhusu ufugaji, ukihakikisha mshororo wa nne unaishia kwa -ni.
1. Tu-chi-mbe-ni mi-fe-re-ji = 8. Mishororo ya utenzi ina mizani nane na haigawanywi vipande viwili.
2. (a) S → KN + KT; KN → N + V; N → mbegu; V → bora; KT → T + KN; T → huleta; KN → N → mavuno. (b) S → KN + KT; KN → N + KV; N → wakulima; KV → U + N (wa kijiji); KT → T + KN; T → walijenga; KN → N + V; N → matuta; V → mapya.
3. S → S1 + U + S2; S1 → KN + KT; KN → N (kijana); KT → T + KN + KE; T → alilima; KN → N (shamba); KE → kwa + N (kwa makini); U → na; S2 → KT (kiima kimedondoshwa: yeye); KT → T + KN; T → alipata; KN → N + V (faida kubwa).
4. Mfano: utenzi una mishororo ya mizani 8 isiyogawanywa, shairi lina mizani 16 (8 + 8); utenzi una kina cha bahari (-ni) mwishoni mwa kila ubeti, shairi lina vina vya kati na vya mwisho katika kila mshororo na kibwagizo.
5. Mfano: Ng'ombe tuwatunze vyema, / Majani na maji mema, / Chanjo wapate mapema, / Maziwa yajae ndani. (kila mshororo mizani 8; mitatu ya kwanza inaishia -ma, wa nne -ni).
Sources and credits
«Utenzi wa Jembe», mifano ya uchanganuzi, majedwali na mazoezi: Written by Ganzaa.
Ukweli (chai na kahawa ni miongoni mwa mazao ya Rwanda yanayouzwa nje): ripoti za mapato ya mauzo ya nje kwenye tovuti ya National Agricultural Export Development Board (NAEB).
Picha: Tea plantation, Western Rwanda.jpg, Synkubito, Wikimedia Commons, CC0 1.0; Tea harvesting 261224.jpg, Rogerirakoze, Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0.
This lesson adapts CC BY-SA material and is shared under CC BY-SA 4.0.
