Imikino n'Imyidagaduro
Senior 6 · Kinyarwanda (Languages)
Imikino n'Imyidagaduro
Lesson 4 of 4
25 min
Ku bantu benshi, umukino n'indirimbo ni imyidagaduro y'akanya gato. Ku bandi, ni inzira y'ubuzima bwose. Uyu mwandiko uvuga urubyiruko rubiri rwahinduye ibyo rwakundaga bikaba umwuga, n'ibiciro rwatanze kugira ngo rubigereho. Nyuma yawo uzasesengura insanganyamatsiko n'ubutumwa bw'umwandiko, maze wandike inkuru y'ubuhamya ivuga inzozi zawe.
Umwandiko wanditswe na Ganzaa. Mugenzi na Uwase ni abantu bo gutekerezwa.
(1) Mugenzi yakuriye mu karere k'imisozi miremire. Afite imyaka cumi n'itandatu, yatwaraga abagenzi n'imizigo ku igare, kugira ngo afashe nyina kwishyura amafaranga y'ishuri ya barumuna be. Buri gitondo yazamukaga imisozi ahetse imifuka y'ibirayi, akamanuka avuza inzogera. Abantu bamwitaga «umunyonzi utananirwa».
(2) Umunsi umwe, isiganwa ry'amagare rinyura mu muhanda w'iwabo. Mugenzi yahagaze ku nkombe y'umuhanda, areba abasiganwa bahita nk'umuyaga. Yumva mu mutima ijwi rimubwira riti: «Nawe wabishobora.» Nimugoroba, abwira inshuti ye Uwase iby'icyo gitekerezo. Uwase araseka, ariko si agasuzuguro: «Nanjye mfite inzozi zisa nk'izisekeje,» aramubwira. «Ndashaka kuzaririmba n'inanga ku rubyiniro runini.»
(3) Inzira ntiyabaye ngufi. Mugenzi yinjiye mu ihuriro ry'amagare ry'akarere, ahabwa igare rishaje ry'isiganwa. Yitozaga mbere y'uko bucya, agasubira ku kazi k'ubunyonzi ku manywa, nimugoroba akajya ku ishuri ry'imyuga. Mu isiganwa rye rya mbere, yaguye mu ikorosi, aza ku mwanya wa nyuma. Uwo mugoroba ashaka kureka. Ariko umutoza we aramubwira ati: «Uwaguye ntaba atsinzwe; atsindwa n'uwanze kubyuka.»
(4) Uwase we yari yaratangiye kwiga inanga ku musaza w'umuturanyi. Intoki ze zabanje kubabara, umurya ukamwanga, abaturanyi bamwe bakamubwira ko inanga ari iy'abasaza. Ariko yakomeje, ahimba indirimbo ze bwite zivanga inanga n'injyana z'urubyiruko. Yazishyiraga kuri interineti, abantu bake bakazumva, hanyuma barushaho kuba benshi.
(5) Hashize imyaka itanu, Mugenzi yatoranyijwe mu ikipe yasiganwaga mu isiganwa mpuzamahanga ribera mu Rwanda. Ku munsi wa nyuma, mu mihanda ya Kigali, abafana bavugiraga hamwe izina rye. Uwo mugoroba, mu gitaramo cyateguwe nyuma y'isiganwa, Uwase yaririmbye ari kumwe n'inanga ye, imbere y'abantu ibihumbi.
(6) Nyuma y'ukwezi, basubiye ku ishuri ribanza bizemo. Umwana muto abaza Mugenzi ati: «Ni iki cyagufashije kugera ku nzozi zawe?» Mugenzi aramwenyura ati: «Igare ni ryo nari mfite, inzozi ni zo nari nkeneye, naho kwihangana ni ko kwampuje na byo.» Uwase yongeraho ati: «Kandi ntimugatinye gutangirira ku bito.»
| Ijambo | Icyo risobanura mu mwandiko |
|---|---|
| umunyonzi | umuntu utwara abagenzi cyangwa imizigo ku igare, abibonamo amafaranga |
| isiganwa | irushanwa ryo kugenda vuba, hagamijwe kugera mbere y'abandi |
| ikorosi | aho umuhanda uhindura icyerekezo |
| umutoza | umuntu utoza abakinnyi, akabayobora mu myitozo |
| urubyiniro | ahantu hirengeye abahanzi baririmbira cyangwa babyinira imbere y'abantu |
| kwihangana | gukomeza ugana ku ntego n'ubwo uhura n'ingorane |
1. Kuki Mugenzi yatangiye gukora ubunyonzi akiri muto?
2. Ni iki cyakanguye inzozi za Mugenzi? Uwase we yari afite izihe nzozi?
3. Vuga ingorane ebyiri buri wese yahuye na zo.
4. Sobanura amagambo y'umutoza: «Uwaguye ntaba atsinzwe; atsindwa n'uwanze kubyuka.»
5. Ni gute Uwase yahuje umuco gakondo n'iby'iki gihe?
6. Gusesengura: Mugenzi avuga ko igare, inzozi no kwihangana byamufashije. Ni ikihe muri ibyo bitatu ubona ari ingenzi kurusha ibindi? Sobanura.
Definition
Insanganyamatsiko y'umwandiko ni igitekerezo rusange umwandiko wose ushingiyeho (urugero: kugera ku nzozi binyuze mu kwihangana).
Ubutumwa ni isomo umwanditsi ashaka ko umusomyi akuramo.
Inkuru y'ubuhamya ni inkuru umuntu yandika cyangwa avuga ku byamubayeho koko, mu ngenga ya mbere, agaragaza ibyo yanyuzemo, ibyiyumvo bye n'isomo yakuyemo.
| Ingingo | Mu mwandiko «Igare n'inanga» |
|---|---|
| Insanganyamatsiko | kugera ku nzozi binyuze mu mikino n'ubuhanzi |
| Abakinankuru b'ingenzi | Mugenzi (umunyonzi uba umusiganwa), Uwase (ucuranga inanga) |
| Abakinankuru b'ingereka | nyina wa Mugenzi, umutoza, umusaza wigishije Uwase, umwana wo ku ishuri |
| Ingorane | ubukene, akazi kenshi, kugwa mu isiganwa; intoki zibabara, gusuzugurwa |
| Ibyabafashije | imyitozo ihoraho, inama z'umutoza, ubufatanye bw'inshuti, guhanga udushya |
| Ubutumwa | inzozi zigerwaho n'utangirira ku bito akihangana; umuco gakondo ushobora kujyana n'igihe |
Interuro z'umwandiko zirimo inyangingo wize mu isomo ribanziriza iri. Urugero: «[Yatwaraga abagenzi n'imizigo ku igare], [kugira ngo afashe nyina]»: ngaragirwa + ngaragira nziguro y'intego.
Umukino w'amagare ufite amateka mu Rwanda. Adrien Niyonshuti yasiganwe mu isiganwa ry'amagare yo mu misozi mu Mikino Olempike ya Londres mu 2012. Isiganwa rya Tour du Rwanda riba buri mwaka, kandi muri Nzeri 2025, Kigali yakiriye Shampiyona y'Isi y'amagare yo mu muhanda, bwa mbere iyo shampiyona ibereye muri Afurika.
Ururimi: ingenga ya mbere (natangiye, nahuye, nize); amagambo y'igihe (mbere, nyuma y'umwaka, uyu munsi); ibyiyumvo bisobanuwe (nagize ubwoba, naranyuzwe); ukuri: ntukabye.
Worked example
Urugero rwa 1: Kubona insanganyamatsiko n'ubutumwa
Icyitonderwa: insanganyamatsiko ni ijambo cyangwa interuro ngufi; ubutumwa ni interuro yuzuye itanga isomo.
Worked example
Urugero rwa 2: Igika cy'inkuru y'ubuhamya
«Ubwo nari mu mwaka wa kabiri w'amashuri yisumbuye, nifuzaga kuba umukinnyi w'umupira w'amaguru w'ikipe y'ishuri. Igihe cyo gutoranya abakinnyi kigeze, nasigaye hanze. Nagize isoni, nibwira ko ntazigera nkina. Ariko umutoza yambwiye ko nkeneye kwihuta no guhumeka neza. Nyuma y'amezi atatu nzinduka niruka mu gikari cy'ishuri, natoranyijwe. Uyu munsi nzi ko gusigara hanze bitavuga ko utazinjira.»
Ibiwuranga: ingenga ya mbere; amagambo y'igihe (ubwo, igihe… kigeze, nyuma y'amezi atatu, uyu munsi); ibyiyumvo (nagize isoni); isomo mu musozo.
Warning
Inkuru y'ubuhamya ivuga ukuri. Ntukongeremo ibitangaza utabayemo kugira ngo ishimishe. Kandi ntugashyiremo amazina y'abantu cyangwa amakuru yabo bwite batabikwemereye.
Mu isesengura, ntukitiranye insanganyamatsiko (icyo umwandiko uvuga) n'ubutumwa (isomo umwandiko utanga).
Practice
Imyitozo
Tandukanya insanganyamatsiko n'ubutumwa, ukoresheje urugero rwo mu mwandiko.
Vuga abakinankuru babiri b'ingereka n'uruhare rwa buri wese.
Sesengura inyangingo z'iyi nteruro: «Ndashaka kuzaririmba n'inanga ku rubyiniro runini.»
Ni uwuhe mugoronzoranganzo uri muri «abasiganwa bahita nk'umuyaga»?
Kuki Uwase atumvise abaturanyi bamubwiraga ko inanga ari iy'abasaza? Ese wemeranya n'icyemezo cye?
Andika inkuru y'ubuhamya y'interuro 12 kugeza kuri 15 ivuga inzozi wagize n'ingorane wahuye na zo uzigana.
1. Insanganyamatsiko ni icyo umwandiko uvuga muri rusange (kugera ku nzozi binyuze mu mikino n'ubuhanzi); ubutumwa ni isomo utanga (inzozi zigerwaho n'utangirira ku bito akihangana).
2. Urugero: umutoza (yagiriye Mugenzi inama yo kutareka); umusaza w'umuturanyi (yigishije Uwase inanga); nyina wa Mugenzi (ni we watumye akora ubunyonzi).
3. Inshinga itondaguye imwe: ndashaka; kuzaririmba ni imbundo. Ni interuro yoroheje ifite inyangingo imwe yihagije.
4. Igereranya (nk'umuyaga).
5. Yari yizeye ko inanga ishobora kugera ku rubyiruko iyo ivanzwe n'injyana nshya; urugero: indirimbo ze zakunzwe n'abantu benshi. Igisubizo cyawe kigomba gutanga impamvu.
6. Ibisubizo biratandukana. Bisuzumwa hakurikijwe: intangiriro, igihimba n'umusozo; ingenga ya mbere; itonde ry'igihe; ibyiyumvo; isomo; ukuri; imyandikire.
Ibyo kwibuka
Further reading
Ibitabo byo gusoma
Sources and credits
Umwandiko «Igare n'inanga», imbonerahamwe, ingero, imyitozo n'ibisubizo: Written by Ganzaa.
Ifoto: MTB cycling 2012 Olympics M cross-country RWA Adrien Niyonshuti, Tim Regan, Wikimedia Commons, CC BY 2.0.
Ifoto: Tour DU rwanda 2024 at starting in Kigali, Evode9373, Wikimedia Commons, CC BY 4.0.
